Улуғбек декабр охирида ўн учинчи маошни олди ва ўша куни кечқурун янги телефонни бўлиб тўлашга буюртма берди — эскиси яхши ишлаётган эди, лекин «ортиқча пул келган экан» деб ўйланди. Бир ойдан кейин бўлиб тўлаш бўйича биринчи тўлов келди, премиядан эса фойдали эслаб қолса бўладиган ҳеч нарса қолмаган эди.
Премия ёки ўн учинчи маошни қаерга қўйиш керак, беҳуда сарфланмасин учун? Сарфлашни тақиқлаш тўғри эмас — премия айнан шунинг учун берилади. Гап бошқада: премияни, оддий маошдан фарқли ўлароқ, олинган куни сарфламасдан, аввал нимага кетишини ҳал қилиб, кейин бир неча кундан сўнг режага қараб ҳаракат қилган маъқул.
Премия ва ўн учинчи маош — оддий бюджетдан ташқари пул, шунинг учун уларга ҳар ойлик маошдан бошқачароқ муносабатда бўлиш керак.
Премия оддий маошдан нимаси билан фарқ қилади
Премия — натижага, ҳисобот даврига ёки компания қарорига боғлиқ, ойликдан ташқари бир марталик тўлов. Ўн учинчи маош — маънога яқин, йил охиридаги тўлов, баъзи компанияларда белгиланган, баъзиларида йил натижасига қараб берилади. Иккала сумма ҳам сиз оддий маош кунида аллақачон тақсимлаган ҳар ойлик бюджетга кирмайди, шунинг учун уларни кундалик харажатлар билан аралаштирмасдан, алоҳида режалаштирган маъқул.
Биринчи кунлар қоидаси
Оддий қоида: премияни олинган куни сарфламанг. Сарфлаш ёмон бўлгани учун эмас, балки «хурсандчиликдан» қабул қилинган қарорлар бир ойдан кейин фойдали бўладиган нарсага камдан-кам мос келади. Ўзингизга ҳеч бўлмаса икки-уч кун беринг — сумма ҳисобда қолади, харид ҳақидаги қарор эса хотиржамроқ бўлади.
— Хотиним билан премия олиб, дарҳол тур буюртма қилдик, — деб эслайди Бахтиёр. — Бир ҳафтадан кейин кир ювиш машинаси бузилди, унга пул қолмаган эди, қарз олишга тўғри келди. Бироз кутганимизда — аввал машинани олардик, тур эса оддий маошга қоларди.
Премияни қандай бўлиш керак
Ишлайдиган усул — премияни уч қисмга бўлиш: бир қисми «кейинроқ» деб қўйилган ишларни ёпади — жўмрак таъмири, стоматолог, техника алмаштириш; бир қисми жамғармага — омонат ёки захирага; бир қисмини эса айбсиз ҳис қилмасдан хоҳлаган нарсага сарфлаш мумкин. Ҳар кимнинг нисбати ўзига хос, лекин бутун премияни фақат истакларга бўлсангиз, бир ойдан кейин у гўё бўлмагандек туюлади.
| Қисм | Улуш | Премия 4 000 000 сўм бўлганда мисол |
|---|---|---|
| Кечиктирилган эҳтиёжлар | 40 % | 1 600 000 сўм |
| Жамғарма ёки омонат | 40 % | 1 600 000 сўм |
| Истаклар учун | 20 % | 800 000 сўм |
Қандай ҳисоблаш керак
Агар премиянинг бир қисмини омонатга қўйишни режалаштирсангиз, фоиздан тушадиган даромадни олдиндан ҳисоблаб кўриш мумкин — шунда сарфлаш ёки жамғариш ҳақидаги қарор ҳис-туйғу эмас, рақамга асосланади. Мисол: 1 600 000 сўмни шартли ставкадаги омонатга қўйдик, банкларнинг ҳақиқий шартлари ва ставкаларини банклар омонатлари бўлимида солиштириш мумкин — у ерда турли суммада омонат йилига айнан қанча келтириши кўринади.
Иккинчи мисол: агар кредитингиз бўлса ва премиянинг бир қисмини муддатидан олдин ёпишга йўналтирсангиз, тежамкорлик шундай ҳисобланади: муддатидан олдин тўламасдаги ортиқча тўлов минус муддатидан олдин тўлагандаги ортиқча тўлов. Ўз кредитингиз бўйича аниқ ҳисобни ипотека ва кредит калкулятори бўлимида қилиш яхшироқ — рақамлар қарз қолдиғи ва муддатга жуда боғлиқ.
Премия билан кредитни муддатидан олдин ёпиш керакми
Агар кредит ёки ипотека фоизи юқори бўлса, премиянинг бир қисмини муддатидан олдин тўлашга йўналтириш кўпинча худди шу пулни пастроқ фоизли омонатга қўйишдан фойдалироқ — фарқ банкка эмас, сизга қолади. Омонат ва муддатидан олдин тўлашнинг батафсил солиштируви омонат ёки кредитни муддатидан олдин ёпиш мақоласида берилган. Шу билан бирга ипотека шартларини олдиндан банклар ипотекаси бўлимида текшириб кўринг — муддатидан олдин тўлаш бўйича баъзи банкларда ўз қоидалари ва чекловлари бор.
Агар машина каби катта мақсад ҳам, кредит ҳам бўлмаса, премияни оддийгина жамғариш ёки йиллар давомида кечиктирилган нарсага — ҳатто аввал қўлингиз етмаган харид учун бошланғич тўловга сарфлаш мантиқий, масалан, машина керак бўлса автокредитлар бўлимидаги вариантларни кўриб чиқиш мумкин.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Премияни олинган куннинг ўзида, биринчи ҳиссиёт билан сарфлаш.
- Премияни оддий маош билан битта картада аралаштириш — кейин қайси пул қаерга кетганини тушуниб бўлмайди.
- Бутун суммани фақат истакларга йўналтириб, кечиктирилган эҳтиёжлар ва жамғармани унутиш.
- Омонат ва муддатидан олдин тўлашдан қайси бири фойдалироқлигини солиштирмасдан, одат бўйича ҳаракат қилиш.
Қисқа жавоблар
Премия ёки ўн учинчи маошни қаерга қўйиш керак?
Олинган куни сарфламанг, кечиктирилган эҳтиёжлар, жамғарма ва истаклар учун қисмга бўлинг — шунда пул ўйлаб, тўсатдан эмас сарфланади.
Премия оддий маошдан нимаси билан фарқ қилади?
Премия — ҳар ойлик бюджетга кирмайдиган, оддий даромаддан ташқари бир марталик тўлов, шунинг учун уни кундалик харажатлардан алоҳида режалаштириш керак.
Премияни дарҳол харидга сарфлаш керакми?
Катта хариддан олдин икки-уч кун кутган маъқул — пул келгандан дарҳол кейин қабул қилинган қарорлар ҳақиқатан керакли нарсага камдан-кам мос келади.
Премияни омонатга қўйиш ёки кредитни ёпиш қайси бири фойдалироқ?
Агар кредит фоизи омонат фоизидан юқори бўлса, одатда муддатидан олдин тўлаш фойдалироқ — банкка тўланадиган ортиқча пул омонат фоизидан кўпроқ камаяди.
Премиянинг бир қисмини ўзи учун сарфласа бўладими?
Мумкин ва керак ҳам — агар бутун суммани фақат жамғармага йўналтирсангиз, кейинроқ узилиб, ҳис-туйғу билан анча кўпроқ сарфлаб қўйиш хавфи катта.
Ўн учинчи маош ҳаммага бериладими?
Йўқ, бу бутун мамлакат бўйича мажбурий тўлов эмас, аниқ компаниянинг қарори — шартларни иш берувчингиздан аниқлаштиринг.
Қисқача
- Премияни олинган куни сарфламанг — қарор учун ўзингизга бир неча кун беринг.
- Суммани кечиктирилган эҳтиёжлар, жамғарма ва истакларга бўлинг.
- Катта хариддан олдин солиштиринг: омонат фойдалими ёки кредитни муддатидан олдин ёпиш.
- Премияни оддий маош билан битта картада аралаштирманг.
- Кичик қисмини айбсиз ҳис қилмасдан сарфлаш мумкин — бу ҳам режанинг бир қисми.
