Ўн кишилик гап ташкилотчиси навбатларни шапкадан тортиб олишни таклиф қилди. Дилноза ўнинчи — охирги — рақамни тортиб олди ва нега эканини аниқ тушунтира олмаса ҳам хафа бўлди. Гапда қайси навбат рақами фойдали эканини ва буни қандай ҳисоблашни, тахмин қилиб эмас, аниқ рақамларда кўриб чиқамиз.
Гуруҳдаги ҳар ким ҳар ой бир хил миқдорда пул тўлайди, лекин уни турли вақтда олади. Кимдир — дарҳол, кимдир — фақат бир йилдан кейин. Вақтдаги шу фарқ — ҳисоблаб бўладиган фойда ёки қўлдан бой берилган фойда, шунчаки «омадим келди — келмади» эмас.
Гапда навбат рақами нега муҳим
Бугун олинган пул ва бир йилдан кейин олинган пул — рақами бир хил бўлса ҳам, қиймати бўйича бир хил эмас. Тўловни эрта оладиган киши гуруҳ пулидан маълум вақт бепул фойдаланади, кеч оладиган киши эса аксинча, шу вақт давомида қолганларни «кредитлайди». Рақамлар орасидаги фойда фарқи ана шундан келиб чиқади.
Эрта навбатнинг фойдасини қандай ҳисоблаш мумкин
Биринчи рақам айлананинг бутун пулини биринчи ойнинг ўзида олади, кейин уни аста-секин қайтаради — бу аслида гуруҳдан олинган фоизсиз қарз. Мисол: 10 кишилик гуруҳ, ойига 300 000 сўмдан — умумий сумма 3 000 000 сўм (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг). Биринчи рақам 3 000 000 сўмни дарҳол олади, кейин яна 9 ой ўз 300 000 сўмини тўлайди. Агар шу суммани кредит сифатида олса, ортиқча тўлов шартли равишда 400 000–500 000 сўмни ташкил қилиши мумкин эди — биринчи рақам айнан шунча пулни тежайди, кредит ўрнига гапда қатнашиб. Бундай ортиқча тўлов қандай ҳисобланиши кредит бўйича тўловни ўзи қандай ҳисоблаш мақоласида ёзилган, шартларни эса кредит калкуляторида солиштириш мумкин.
Кеч навбатнинг «нархи»ни қандай ҳисоблаш мумкин
Охирги рақам тўққиз ой давомида ўз 300 000 сўмини тўлайди, эвазига ҳеч нарса олмай — аслида бошқа иштирокчиларни фоизсиз кредитлайди. Агар шу пулни гап ўрнига омонатга қўйса, масалан шартли 20% йиллик ставкада (рақам шартли, ўзингизникини банкдан сўранг), тўққиз ойда қўшимча тахминан 200 000–250 000 сўм фоиз йиғиларди. Ана шу сумма — кеч навбатнинг нархи: йўқотиш эмас, омонатга нисбатан қўлдан бой берилган фойда.
Учта рақамда мисол
| Навбат рақами | Тўловни кутади | Олгандан кейин тўлайди | Таъсири |
|---|---|---|---|
| №1 | 0 ой | 9 ой | Фоизсиз кредитга ўхшайди |
| №5 | 4 ой | 5 ой | Кредит ва омонат орасида |
| №10 | 9 ой | 0 ой | Фоизсиз омонатга ўхшайди |
Ўрта рақам — энг нейтрал вариант: бир қисми вақтида сиз гуруҳни «кредитлайсиз», бир қисмида гуруҳ сизни — якунда деярли нолга чиқади.
Эрта навбат унчалик муҳим бўлмаган ҳолатлар
Агар катта пул сизга ҳозир керак бўлмаса ва шунчаки муайян санага — масалан, ўқув йили бошига ёки тўйга — пул йиғмоқчи бўлсангиз, кеч навбат ҳатто қулайроқ: пул муддатидан олдин беҳуда ётмайди ва уни сарфлаб қўйиш хавфи камроқ. Эрта навбат фақат пул айнан ҳозир керак бўлган аниқ мақсад бўлса муҳим — масалан, истеъмол кредити ёки таъмирлаш. Аксинча, бир нечта қарздан қайси бирини аввал ёпиш кераклигини ҳал қилаётган бўлсангиз, шунга ўхшаш навбат тамойили қор тўпи усули ҳақидаги мақолада ёритилган.
Гуруҳда рақамларни қандай адолатли тақсимлаш мумкин
Энг ҳалол йўл — ҳамманинг олдида қуръа ташлаш, «таниш-билишчилик» эмас. Иккинчи вариант — аввал кимга пул тезроқ кераклигини сўраш ва эрта рақамларни онгли равишда уларга бериш, тасодифан эмас. — Сенга шу ой ўқиш учун тўлов бор-ку, биринчи рақамни ол. — Майли, акс ҳолда мен чиндан ҳам улгурмайман. Бундай суҳбат қуръага сукут сақлаб хафа бўлишдан кўра ҳалолроқ.
Кўп учрайдиган хатолар
Кеч навбатни шунчаки омадсизлик деб ҳисоблаш ва ташкилотчидан хафа бўлиш. Аслида бу пул йўқотиш эмас, олдиндан ҳисоблаб бўладиган қўлдан бой берилган фоиз. Иккинчи хато — рақамлар тақсимотини очиқ муҳокама қилмаслик, шу сабабли гуруҳда йиллар давомида яширин норозилик сақланиб қолади.
Қисқа жавоблар
Гапда қайси навбат рақами энг фойдали?
Энг фойдалиси — биринчи рақам: у катта пулни дарҳол олади ва аслида гуруҳдан фоизсиз қарз олади. Рақам қанча кеч бўлса, сиз шунча узоқ йиғасиз, эвазига ҳеч нарса олмай.
Охирги рақам қанча йўқотишини қандай ҳисоблаш мумкин?
Омонат бўйича қўлдан бой берилган фоизни ҳисобланг: бадал суммаси × омонат ставкаси × пул банкда ётиши мумкин бўлган йил улуши. Бу тўғридан-тўғри йўқотиш эмас, олинмаган қўшимча даромад.
Эрта рақам учун қўшимча тўлаш керакми?
Баъзи гуруҳларда шундай қилишади — пулни эрта олишни хоҳлаган киши кутишга тайёр одам билан келишиб, фарқни алоҳида қоплайди. Бу қуръа ҳақида шунчаки тортишишдан кўра ҳалолроқ.
Гуруҳ ичида рақамлар билан алмашиш мумкинми?
Ҳа, агар иккала иштирокчи ҳам рози бўлса — бу одатий амалиёт. Муҳими, ташкилотчи бундан хабардор бўлсин ва ўзгаришни қайд эцин, акс ҳолда ҳисобда чалкашлик чиқади.
Шу суммага гап ёки кредит — қайси бири фойдали?
Агар катта пул айнан ҳозир керак бўлса, гапдаги эрта рақам деярли ҳар доим кредитдан фойдалироқ — фоиз бўйича ортиқча тўлов умуман йўқ. Аниқ шартларни пул бўлимида солиштириш қулай.
Қисқача
- Гапда эрта навбат фоизсиз қарзга, кеч навбат эса фоизсиз омонатга ўхшайди.
- Эрта рақамнинг фойдасини шунга ўхшаш кредит бўйича ортиқча тўлов орқали ҳисобланг.
- Кеч рақамнинг нархини омонат бўйича қўлдан бой берилган фоиз орқали ҳисобланг.
- Ўрта рақам — энг нейтрал вариант, деярли фойдасиз ва зарасиз.
- Рақамларни ҳамманинг олдида қуръа билан ёки пулга ҳақиқий заруратга қараб тақсимланг.
- Эрта рақам фақат пул айнан ҳозир керак бўлса муҳим — акс ҳолда фарқ унчалик катта эмас.
