O‘n kishilik gap tashkilotchisi navbatlarni shapkadan tortib olishni taklif qildi. Dilnoza o‘ninchi — oxirgi — raqamni tortib oldi va nega ekanini aniq tushuntira olmasa ham xafa bo‘ldi. Gapda qaysi navbat raqami foydali ekanini va buni qanday hisoblashni, taxmin qilib emas, aniq raqamlarda ko‘rib chiqamiz.
Guruhdagi har kim har oy bir xil miqdorda pul to‘laydi, lekin uni turli vaqtda oladi. Kimdir — darhol, kimdir — faqat bir yildan keyin. Vaqtdagi shu farq — hisoblab bo‘ladigan foyda yoki qo‘ldan boy berilgan foyda, shunchaki «omadim keldi — kelmadi» emas.
Gapda navbat raqami nega muhim
Bugun olingan pul va bir yildan keyin olingan pul — raqami bir xil bo‘lsa ham, qiymati bo‘yicha bir xil emas. To‘lovni erta oladigan kishi guruh pulidan ma’lum vaqt bepul foydalanadi, kech oladigan kishi esa aksincha, shu vaqt davomida qolganlarni «kreditlaydi». Raqamlar orasidagi foyda farqi ana shundan kelib chiqadi.
Erta navbatning foydasini qanday hisoblash mumkin
Birinchi raqam aylananing butun pulini birinchi oyning o‘zida oladi, keyin uni asta-sekin qaytaradi — bu aslida guruhdan olingan foizsiz qarz. Misol: 10 kishilik guruh, oyiga 300 000 so‘mdan — umumiy summa 3 000 000 so‘m (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying). Birinchi raqam 3 000 000 so‘mni darhol oladi, keyin yana 9 oy o‘z 300 000 so‘mini to‘laydi. Agar shu summani kredit sifatida olsa, ortiqcha to‘lov shartli ravishda 400 000–500 000 so‘mni tashkil qilishi mumkin edi — birinchi raqam aynan shuncha pulni tejaydi, kredit o‘rniga gapda qatnashib. Bunday ortiqcha to‘lov qanday hisoblanishi kredit bo‘yicha to‘lovni o‘zi qanday hisoblash maqolasida yozilgan, shartlarni esa kredit kalkulyatorida solishtirish mumkin.
Kech navbatning «narxi»ni qanday hisoblash mumkin
Oxirgi raqam to‘qqiz oy davomida o‘z 300 000 so‘mini to‘laydi, evaziga hech narsa olmay — aslida boshqa ishtirokchilarni foizsiz kreditlaydi. Agar shu pulni gap o‘rniga omonatga qo‘ysa, masalan shartli 20% yillik stavkada (raqam shartli, o‘zingiznikini bankdan so‘rang), to‘qqiz oyda qo‘shimcha taxminan 200 000–250 000 so‘m foiz yig‘ilardi. Ana shu summa — kech navbatning narxi: yo‘qotish emas, omonatga nisbatan qo‘ldan boy berilgan foyda.
Uchta raqamda misol
| Navbat raqami | To‘lovni kutadi | Olgandan keyin to‘laydi | Ta’siri |
|---|---|---|---|
| №1 | 0 oy | 9 oy | Foizsiz kreditga o‘xshaydi |
| №5 | 4 oy | 5 oy | Kredit va omonat orasida |
| №10 | 9 oy | 0 oy | Foizsiz omonatga o‘xshaydi |
O‘rta raqam — eng neytral variant: bir qismi vaqtida siz guruhni «kreditlaysiz», bir qismida guruh sizni — yakunda deyarli nolga chiqadi.
Erta navbat unchalik muhim bo‘lmagan holatlar
Agar katta pul sizga hozir kerak bo‘lmasa va shunchaki muayyan sanaga — masalan, o‘quv yili boshiga yoki to‘yga — pul yig‘moqchi bo‘lsangiz, kech navbat hatto qulayroq: pul muddatidan oldin behuda yotmaydi va uni sarflab qo‘yish xavfi kamroq. Erta navbat faqat pul aynan hozir kerak bo‘lgan aniq maqsad bo‘lsa muhim — masalan, iste’mol krediti yoki ta’mirlash. Aksincha, bir nechta qarzdan qaysi birini avval yopish kerakligini hal qilayotgan bo‘lsangiz, shunga o‘xshash navbat tamoyili qor to‘pi usuli haqidagi maqolada yoritilgan.
Guruhda raqamlarni qanday adolatli taqsimlash mumkin
Eng halol yo‘l — hammaning oldida qur’a tashlash, «tanish-bilishchilik» emas. Ikkinchi variant — avval kimga pul tezroq kerakligini so‘rash va erta raqamlarni ongli ravishda ularga berish, tasodifan emas. — Senga shu oy o‘qish uchun to‘lov bor-ku, birinchi raqamni ol. — Mayli, aks holda men chindan ham ulgurmayman. Bunday suhbat qur’aga sukut saqlab xafa bo‘lishdan ko‘ra halolroq.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Kech navbatni shunchaki omadsizlik deb hisoblash va tashkilotchidan xafa bo‘lish. Aslida bu pul yo‘qotish emas, oldindan hisoblab bo‘ladigan qo‘ldan boy berilgan foiz. Ikkinchi xato — raqamlar taqsimotini ochiq muhokama qilmaslik, shu sababli guruhda yillar davomida yashirin norozilik saqlanib qoladi.
Qisqa javoblar
Gapda qaysi navbat raqami eng foydali?
Eng foydalisi — birinchi raqam: u katta pulni darhol oladi va aslida guruhdan foizsiz qarz oladi. Raqam qancha kech bo‘lsa, siz shuncha uzoq yig‘asiz, evaziga hech narsa olmay.
Oxirgi raqam qancha yo‘qotishini qanday hisoblash mumkin?
Omonat bo‘yicha qo‘ldan boy berilgan foizni hisoblang: badal summasi × omonat stavkasi × pul bankda yotishi mumkin bo‘lgan yil ulushi. Bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘qotish emas, olinmagan qo‘shimcha daromad.
Erta raqam uchun qo‘shimcha to‘lash kerakmi?
Ba’zi guruhlarda shunday qilishadi — pulni erta olishni xohlagan kishi kutishga tayyor odam bilan kelishib, farqni alohida qoplaydi. Bu qur’a haqida shunchaki tortishishdan ko‘ra halolroq.
Guruh ichida raqamlar bilan almashish mumkinmi?
Ha, agar ikkala ishtirokchi ham rozi bo‘lsa — bu odatiy amaliyot. Muhimi, tashkilotchi bundan xabardor bo‘lsin va o‘zgarishni qayd etsin, aks holda hisobda chalkashlik chiqadi.
Shu summaga gap yoki kredit — qaysi biri foydali?
Agar katta pul aynan hozir kerak bo‘lsa, gapdagi erta raqam deyarli har doim kreditdan foydaliroq — foiz bo‘yicha ortiqcha to‘lov umuman yo‘q. Aniq shartlarni pul bo‘limida solishtirish qulay.
Qisqacha
- Gapda erta navbat foizsiz qarzga, kech navbat esa foizsiz omonatga o‘xshaydi.
- Erta raqamning foydasini shunga o‘xshash kredit bo‘yicha ortiqcha to‘lov orqali hisoblang.
- Kech raqamning narxini omonat bo‘yicha qo‘ldan boy berilgan foiz orqali hisoblang.
- O‘rta raqam — eng neytral variant, deyarli foydasiz va zarasiz.
- Raqamlarni hammaning oldida qur’a bilan yoki pulga haqiqiy zaruratga qarab taqsimlang.
- Erta raqam faqat pul aynan hozir kerak bo‘lsa muhim — aks holda farq unchalik katta emas.
