Задаток ёки аванс: фарқи нимада ва ким пул йўқотади

Задаток билан аванс битта нарса билан фарқ қилади: задаток фикридан қайтган томонни жазолайди, аванс эса шунчаки қайтарилади. Пул бир хил топширилади, қоғоз ўхшаш кўринади, битимдан воз кечиш оқибати эса бутунлай бошқача — буни одатда битим бузилган куни билиб олишади.

Одатий манзара: харидор квартира учун пул берди, қўлда «олдиндан тўлов» деб ёзди, бир ҳафтада яхшироқ вариант топди ва пулини олгани борди. Сотувчи айтади: бу задаток эди, пул менда қолади. Харидор айтади: бу аванс эди, қайтаринг. Ким ҳақлигини овоз баландлиги эмас, қоғозда нима ёзилгани ҳал қилади.

Фарқни оддий сўз билан кўриб чиқамиз ва кейин тортишмаслик учун қандай расмийлаштириш кераклигини қараймиз.

Задаток авансдан нимаси билан фарқ қилади

Аванс — бу шунчаки тўловнинг бир қисми олдиндан берилгани. У ҳеч нарсани кафолатламайди. Битим қандай сабаб билан бўлмаса ҳам, пул берган одамга қайтарилади. Ҳеч кимга жарима йўқ.

Задаток — бу тўловнинг бир қисми ва устига кафолат. Классик қоида шундай: харидор воз кечса — задаток сотувчида қолади; сотувчи воз кечса — суммани икки баробар қилиб қайтаради. Яъни иккала томон ҳам битимга пул билан боғланади.

Муҳим изоҳ: оқибат сизнинг қоғозингиз қандай ёзилганига ва аниқ ҳолатда қонун нима дейишига боғлиқ. Имзодан олдин матнни нотариус ёки юристга кўрсатган маъқул — бу кейин судлашгандан арзон. Ва пулни ўз номи билан атанг: «задаток» сўзи матнда очиқ туриши керак, акс ҳолда тортишувли сумма одатда аванс деб қаралади.

Воз кечганда ким нима йўқотади

Қоғоз ишлаши учун уни қандай ёзиш керак

Битта «пулни олдим» деган тилхат кам. Икки нарса керак: нимага келишилгани ёзилган келишув ва пул топширилгани ҳақидаги тилхат. Баъзан уларни битта ҳужжатга бирлаштиради — бундай ҳам бўлади.

• Иккала томоннинг тўлиқ маълумоти: фамилия, исм, паспорт маълумотлари, рўйхат манзили.
• Тўғридан-тўғри сўз: бу задатокми ёки аванс. «Олдиндан тўлов», «гаров», «брон» каби сўзларсиз — уларни кейин хоҳлаганича талқин қилишади.
• Квартиранинг тўлиқ нархи ва топширилган сумма рақам ва сўз билан.
• Квартиранинг аниқ манзили ва тавсифи.
• Томонлар нотариусда битимга чиқадиган сана.
• Битим бузилса нима бўлиши: пул кимда ва қандай миқдорда қолади.
• Квартирани ким ва қайси муддатгача бўшатади, рўйхатдан ким чиқади.
• Иккала томоннинг имзоси ва сана. Гувоҳлар ҳам халақит бермайди.

Пулни нотариус олдида ёки ҳисоб рақамига ўтказиб берган маъқул — шунда из қолади. Нақд тўласангиз, тилхатни пул олувчи ўз қўли билан, сиз турганингизда ёзади.

Амалда қанча берилади

Қатъий меъёр йўқ, томонлар ўзлари келишади. Уй-жой бозорида одатда нархнинг кичик улуши топширилади — воз кечиш сезиларли бўладиган, лекин вайрон қилмайдиган миқдорда. Битимгача муддат қанча узоқ бўлса, сотувчи шунча кўп сўрайди: у квартирани сотувдан олиб қўяди ва бошқа харидорларни йўқотади.

Харидор учун мантиқ шундай: сумма сотувчи биринчи учраган таклифга қараб кетмайдиган даражада катта, лекин ипотека билан носозлик чиқса йўқотиш қўрқинчли бўлмайдиган даражада бўлсин. Пулнинг бир қисми банкдан келса, аввал банк қарорини олинг, кейин задаток беринг. Дастурларни банкларнинг ипотека таклифлари бўлимида солиштириб, тўловни ипотека калкуляторида чамаланг.

Қачон аванс, қачон задаток яхшироқ

• Аванс тўғри келади, агар сотувчининг ҳужжатлари ҳали тайёрланаётган бўлса, рўйхатда болалар бўлса, мол-мулк бўлинаётган бўлса ёки сиз кредит жавобини кутаётган бўлсангиз. Ҳолат ўзгарувчан — жарима билан боғланиш таваккалли.
• Задаток тўғри келади, иккала томон тайёр бўлганда: ҳужжат қўлда, нарх келишилган, нотариусдаги сана белгиланган ва ҳеч ким қочиб кетмаслиги икковга ҳам керак.

Бу қоғозларнинг ҳар қандайидан олдин сотувчининг квартирани тасарруф этиш ҳуқуқини текширинг. Нимага қараш кераклиги квартира сотиб олишдаги ҳужжатлар мақоласида. Ишончномасиз одам сотаётган уйга берилган задаток — нотаниш кишига қилинган совға.

Одатдаги тортишувлар

• «Бу аванс эди» ва «бу задаток эди». Қоғоз матни ҳал қилади. «Задаток» сўзи бўлмаса, одатда аванс деб ҳисобланади.
• Сотувчи қимматроқ харидор топди. Задаток расмийлаштирилган бўлса, воз кечиш унга икки баробарга тушади ва бу кўпинча ушлаб туради.
• Банк кредитни тасдиқламади. Олдиндан ёзиб қўйинг: ипотека берилмаса, пул қайтарилади. Акс ҳолда тортишув кафолатланган.
• Пул сотувчининг қариндошига берилди. Пул олиш ҳуқуқи ёзилган ишончномасиз мулкдор «мен ҳеч нарса олмадим» дейишга ҳақли.
• Муддат ўтди, ҳеч ким эслатмади. Қоғозда битим санаси бўлмаса, муддатни чексиз чўзиш мумкин.

Задаток эълон бўйича нотаниш одамга берилаётган бўлса, эълон бўйича хавфсиз битим мақоласини алоҳида ўқинг: у ерда бегона уйдаги бегона одам қандай белгилардан билиниши ёзилган.

Харидорга ва сотувчига маслаҳат

Харидорга: ҳужжатни ва мулкдорни ўз кўзингиз билан кўрмагунингизча пул берманг. Суммани сўз билан ҳам ёзинг, қоғознинг ўз нусхангизни олинг, ёзишмани сақланг. Сотувчи шоширса ва матнни ўқишга бермаса — бу кетиб, бошқа квартира сотуви эълонларига қайтиш учун сабаб.

Сотувчига: задатокни фақат квартирани сотувдан олиб қўйишга тайёр бўлганингизда олинг. Иккиланаётган ва қимматроқ таклиф кутаётган бўлсангиз, аванс олинг ва буни очиқ айтинг. Шу пайт уйни кўрсатишда давом эцангиз, «кутинг, деярли келишдик» деган ваъданинг қадри йўқ. Ижарада шунга ўхшаш қоида депозит билан ишлайди — бу ҳақда Тошкентда квартира ижараси мақоласи бор.

Тез-тез учрайдиган хатолар

• Қўлда «олдиндан тўлов» деб ёзиб, буни задаток деб ўйлаш.
• Битимга чиқиш муддатини кўрсатмаслик.
• Пулни олиш ҳуқуқи ёзилмаган воситачига пул бериш.
• Банк кредитни рад эца нима бўлишини ёзмаслик.
• «Кейин чиқамиз» деган ваъдага ишониб, қоғозга сана қўймаслик.

Қисқа жавоблар

Харидор фикридан қайца нима қайтади

Авансда — бутун сумма. Задатокда пул одатда сотувчида қолади: задатокнинг маъноси ҳам шунда. Шунинг учун уни қарор қатъий бўлганда беришади.

Сотувчи фикридан қайца нима бўлади

Авансда у шунчаки пулни қайтаради. Задатокда икки баробар қоидаси ишлайди. Аниқ оқибат келишувингиз матнига боғлиқ, уни нотариусда текширган маъқул.

Банк ипотекани рад эца, задаток қайтадими

Фақат бу келишувда ёзилган бўлса. Банк рад эца, пул жаримасиз қайтади деган банд қўшинг. Бундай бандсиз тортишув оғир кечади.

Задаток учун нотариусга бориш шартми

Томонлар кўпинча қоғозни ўзлари ёзади, лекин нотариус ёки юристнинг иштироки келажакдаги тортишувларнинг ярмини олиб ташлайди. Ҳеч бўлмаса тайёр матнни имзодан олдин мутахассисга кўрсатинг.

Қанча сумма сўраш керак

Иккала томонга ҳам йўқотиш ачинарли, лекин фалокат бўлмайдиган миқдорда. Аниқ ўлчам битим муддати ва кўчмас мулк бўлимидаги вариантлар билан бирга келишилади.

Қисқача

• Аванс доим қайтади, задаток фикридан қайтган томонни жазолайди.
• «Задаток» сўзи матнда очиқ туриши шарт.
• Қоғозда томонлар, манзил, нарх, сумма, битим муддати ва воз кечиш оқибати бўлсин.
• Пулни нотариус олдида ёки ўтказма билан, тилхат олиб беринг.
• Банк рад этиши ҳақидаги банд харидорни пул йўқотишдан сақлайди.