Азиз авваллари машиналарни ўзи сотарди ва комиссия олдиндан келишилган аниқ сумма бўлишига ўрганган эди. Мирзо Улуғбек туманидаги квартирасини сотишда агентлик унга сумма эмас, битим нархидан фоиз айтди — биринчи савол: «Фоиз айнан нимадан ҳисобланади ва уни ким тўлайди?» «Риелтор хизматлари қанча туради» деган савол оддий эшитилади, лекин жавоб бир нечта ўзгарувчига боғлиқ.
Қисқа жавоб: риелтор хизматлари одатда битим суммасидан маълум фоизни ташкил қилади — аниқ ставка ҳар агентликда ўзига хос, ягона тариф йўқ, шунинг учун уни тўғридан-тўғри ижрочидан аниқлаштириш керак, бозор миш-мишларидан эмас. Кейинроқ — бу сумма қандай ҳисобланиши ва ортиқча тўламаслик учун нимага қараш ҳақида.
Риелтор фоизи қайси суммадан ҳисобланади
Фоиз одатда битимнинг якуний нархидан олинади — эълондаги бошланғич нархдан эмас. Савдолашишда нарх пасайса, комиссия ҳам янги суммадан қайта ҳисобланиши керак.
Риелтор комиссиясини қандай ҳисоблаш керак — мисолда
Формула оддий: комиссия = битим нархи × фоиз, 100 га бўлинади.
Шартли мисол. Квартира 480 000 000 сўмга сотилди, комиссия шартли 3 фоиз. 480 000 000 × 3 ÷ 100 = 14 400 000 сўм. 2 фоиз бўлганида 9 600 000 сўм чиқар эди — бир фоиз пунктидаги фарқ шу ҳажмдаги битимда деярли 5 000 000 сўм, шунинг учун шартномадан олдин агентликлар ставкасини солиштириш маънога эга.
Иккинчи мисол: ижарада комиссия бошқача ҳисобланади — йиллик суммадан эмас, бир ойлик тўлов миқдорида. Ижара шартли 4 000 000 сўм/ой бўлса, комиссия ҳам бир марталик шу сумма. Жорий ижара вариантларини NARXTOP ижара эълонлари бўлимида кўринг.
Комиссияни ким тўлайди — сотувчи ёки харидор
Ягона қоида йўқ: баъзида тўлиқ сотувчи, баъзида харидор, баъзида сумма бўлинади. Бу агентлик билан шартномада ёзилади — иш бошланишидан олдин аниқлаштиринг, якуний ҳужжат имзоланаётганда эмас.
Қатъий сумма ёки фоиз — қайси бири фойдали
Қиммат квартираларда фоиз қатъий тўловдан сезиларли кўп бўлиши мумкин — иккала вариантни олдиндан солиштиринг. Арзон обектларда эса фоиз баъзан минимал қатъий ставкадан камроқ чиқади — кўп агентликда шундай чегара бор.
— Квартирам арзон бўлса, комиссия кичик чиқадими? — деб сўради Азизнинг қўшниси. Ҳар доим ҳам эмас: баъзи агентликда формуладан кам чиқса ҳам, ундан пастга тушмайдиган минимал комиссия бор. Бу чегарани олдиндан аниқлаштиринг.
Риелтор хизмати нархи фоиздан ташқари яна нимадан ташкил топади
Комиссия одатда қидирув, кўрсатув, музокара ва асосий кузатувни қамрайди. Баҳолаш, мураккаб битим учун юрист, нотариус харажатлари кўпинча алоҳида тўланади. Буни шартномадан олдин рўйхат шаклида аниқлаштиринг. Жорий обектларни NARXTOP кўчмас мулк бўлимида кўриш, ипотека билан ойлик тўловни эса уй-жой калкуляторида тахминлаш мумкин.
Битим ипотека орқали бўлса, «ипотека нима ва у қандай ишлайди» мақоласига қаранг, фоизлар умуман қандай ишлашини эса «мураккаб фоиз оддий сўзлар билан» мақоласида ўқинг.
Жадвал: комиссия одатда қандай ҳисобланади
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисобланади | Мисол (шартли) |
|---|---|---|
| Квартира сотиш | Битим нархидан фоиз | 480 000 000 × 3% = 14 400 000 сўм |
| Квартира ижараси | Одатда қатъий сумма | Бир марталик 4 000 000 сўм |
| Арзон обект | Минимал чегара бўлиши мумкин | Камида 3 000 000 сўм |
| Қўшимча хизмат | Асосий комиссиядан алоҳида | Баҳолаш, юрист, нотариус |
Тез-тез учрайдиган хатолар
- фоизга «эшитиш бўйича» рози бўлиш, у қайси суммадан ҳисобланишини аниқлаштирмасдан;
- арзон обектлар учун минимал чегара ҳақида сўрамаслик;
- иккала тараф агентлик орқали иштирок эца, ким тўлашини аниқлаштирмаслик;
- асосий комиссияни тўлиқ нарх билан аралаштириб, нотариусни унутиш.
Қисқа жавоблар
Риелторлар квартира сотишда ўртача қанча олади
Ягона рақам йўқ — ҳар агентликнинг ўз ставкаси бор, одатда фоизда ҳисобланади. Иш бошланишидан олдин аниқ агентликдан сўранг.
Риелтор комиссияси қатъий суммами ёки фоизми
Сотишда кўпроқ фоиз, ижарада қатъий сумма қўлланилади, лекин иккаласи ҳам учрайди.
Комиссияни камайтиришга келишиш мумкинми
Баъзида мумкин, айниқса нарх юқори бўлса. Савдолашиш тақиқланмаган, лекин ҳар бир агентлик тайёр эмас.
Комиссияни сотувчи тўлайдими ёки харидор
Аниқ битимдаги келишувга боғлиқ — ишни бошлашдан олдин аниқлаштиринг, шарт шартномада қайд этилади.
Нотариусда расмийлаштириш комиссияга кирадими
Ҳар доим ҳам эмас — кўпинча алоҳида тўланади. Хизматга нима киришини ёзма сўранг.
Қисқача
- Комиссия одатда битимнинг якуний нархидан ҳисобланади, бошланғич нархдан эмас.
- Формула оддий: битим нархи фоизга кўпайтирилади ва 100 га бўлинади.
- Ижарада кўпроқ қатъий сумма қўлланилади, фоиз эмас.
- Кўп агентликда арзон обектлар учун минимал комиссия чегараси бор.
- Комиссия шартларини ҳар доим иш бошланишидан олдин шартномада аниқлаштиринг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
