Aziz avvallari mashinalarni o‘zi sotardi va komissiya oldindan kelishilgan aniq summa bo‘lishiga o‘rgangan edi. Mirzo Ulug‘bek tumanidagi kvartirasini sotishda agentlik unga summa emas, bitim narxidan foiz aytdi — birinchi savol: «Foiz aynan nimadan hisoblanadi va uni kim to‘laydi?» «Rieltor xizmatlari qancha turadi» degan savol oddiy eshitiladi, lekin javob bir nechta o‘zgaruvchiga bog‘liq.
Qisqa javob: rieltor xizmatlari odatda bitim summasidan ma‘lum foizni tashkil qiladi — aniq stavka har agentlikda o‘ziga xos, yagona tarif yo‘q, shuning uchun uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijrochidan aniqlashtirish kerak, bozor mish-mishlaridan emas. Keyinroq — bu summa qanday hisoblanishi va ortiqcha to‘lamaslik uchun nimaga qarash haqida.
Rieltor foizi qaysi summadan hisoblanadi
Foiz odatda bitimning yakuniy narxidan olinadi — e‘londagi boshlang‘ich narxdan emas. Savdolashishda narx pasaysa, komissiya ham yangi summadan qayta hisoblanishi kerak.
Rieltor komissiyasini qanday hisoblash kerak — misolda
Formula oddiy: komissiya = bitim narxi × foiz, 100 ga bo‘linadi.
Shartli misol. Kvartira 480 000 000 so‘mga sotildi, komissiya shartli 3 foiz. 480 000 000 × 3 ÷ 100 = 14 400 000 so‘m. 2 foiz bo‘lganida 9 600 000 so‘m chiqar edi — bir foiz punktidagi farq shu hajmdagi bitimda deyarli 5 000 000 so‘m, shuning uchun shartnomadan oldin agentliklar stavkasini solishtirish ma‘noga ega.
Ikkinchi misol: ijarada komissiya boshqacha hisoblanadi — yillik summadan emas, bir oylik to‘lov miqdorida. Ijara shartli 4 000 000 so‘m/oy bo‘lsa, komissiya ham bir martalik shu summa. Joriy ijara variantlarini NARXTOP ijara e‘lonlari bo‘limida ko‘ring.
Komissiyani kim to‘laydi — sotuvchi yoki xaridor
Yagona qoida yo‘q: ba‘zida to‘liq sotuvchi, ba‘zida xaridor, ba‘zida summa bo‘linadi. Bu agentlik bilan shartnomada yoziladi — ish boshlanishidan oldin aniqlashtiring, yakuniy hujjat imzolanayotganda emas.
Qat‘iy summa yoki foiz — qaysi biri foydali
Qimmat kvartiralarda foiz qat‘iy to‘lovdan sezilarli ko‘p bo‘lishi mumkin — ikkala variantni oldindan solishtiring. Arzon obyektlarda esa foiz ba‘zan minimal qat‘iy stavkadan kamroq chiqadi — ko‘p agentlikda shunday chegara bor.
— Kvartiram arzon bo‘lsa, komissiya kichik chiqadimi? — deb so‘radi Azizning qo‘shnisi. Har doim ham emas: ba‘zi agentlikda formuladan kam chiqsa ham, undan pastga tushmaydigan minimal komissiya bor. Bu chegarani oldindan aniqlashtiring.
Rieltor xizmati narxi foizdan tashqari yana nimadan tashkil topadi
Komissiya odatda qidiruv, ko‘rsatuv, muzokara va asosiy kuzatuvni qamraydi. Baholash, murakkab bitim uchun yurist, notarius xarajatlari ko‘pincha alohida to‘lanadi. Buni shartnomadan oldin ro‘yxat shaklida aniqlashtiring. Joriy obyektlarni NARXTOP ko‘chmas mulk bo‘limida ko‘rish, ipoteka bilan oylik to‘lovni esa uy-joy kalkulyatorida taxminlash mumkin.
Bitim ipoteka orqali bo‘lsa, «ipoteka nima va u qanday ishlaydi» maqolasiga qarang, foizlar umuman qanday ishlashini esa «murakkab foiz oddiy so‘zlar bilan» maqolasida o‘qing.
Jadval: komissiya odatda qanday hisoblanadi
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblanadi | Misol (shartli) |
|---|---|---|
| Kvartira sotish | Bitim narxidan foiz | 480 000 000 × 3% = 14 400 000 so‘m |
| Kvartira ijarasi | Odatda qat‘iy summa | Bir martalik 4 000 000 so‘m |
| Arzon obyekt | Minimal chegara bo‘lishi mumkin | Kamida 3 000 000 so‘m |
| Qo‘shimcha xizmat | Asosiy komissiyadan alohida | Baholash, yurist, notarius |
Tez-tez uchraydigan xatolar
- foizga «eshitish bo‘yicha» rozi bo‘lish, u qaysi summadan hisoblanishini aniqlashtirmasdan;
- arzon obyektlar uchun minimal chegara haqida so‘ramaslik;
- ikkala taraf agentlik orqali ishtirok etsa, kim to‘lashini aniqlashtirmaslik;
- asosiy komissiyani to‘liq narx bilan aralashtirib, notariusni unutish.
Qisqa javoblar
Rieltorlar kvartira sotishda o‘rtacha qancha oladi
Yagona raqam yo‘q — har agentlikning o‘z stavkasi bor, odatda foizda hisoblanadi. Ish boshlanishidan oldin aniq agentlikdan so‘rang.
Rieltor komissiyasi qat‘iy summami yoki foizmi
Sotishda ko‘proq foiz, ijarada qat‘iy summa qo‘llaniladi, lekin ikkalasi ham uchraydi.
Komissiyani kamaytirishga kelishish mumkinmi
Ba‘zida mumkin, ayniqsa narx yuqori bo‘lsa. Savdolashish taqiqlanmagan, lekin har bir agentlik tayyor emas.
Komissiyani sotuvchi to‘laydimi yoki xaridor
Aniq bitimdagi kelishuvga bog‘liq — ishni boshlashdan oldin aniqlashtiring, shart shartnomada qayd etiladi.
Notariusda rasmiylashtirish komissiyaga kiradimi
Har doim ham emas — ko‘pincha alohida to‘lanadi. Xizmatga nima kirishini yozma so‘rang.
Qisqacha
- Komissiya odatda bitimning yakuniy narxidan hisoblanadi, boshlang‘ich narxdan emas.
- Formula oddiy: bitim narxi foizga ko‘paytiriladi va 100 ga bo‘linadi.
- Ijarada ko‘proq qat‘iy summa qo‘llaniladi, foiz emas.
- Ko‘p agentlikda arzon obyektlar uchun minimal komissiya chegarasi bor.
- Komissiya shartlarini har doim ish boshlanishidan oldin shartnomada aniqlashtiring.
Bank mahsulotlari va shartlarini NARXTOP kreditlar bo‘limida solishtirish mumkin.
