Азиз хотини билан Юнусободда квартира кўриб, ўша куни кечқурун эгасига нақд задаток беришди — бир миллион сўм, бошқа биров вариантни тортиб олмасин деб. Тилхатни эгаси «кейинги учрашувда» ёзиб беришни ваъда қилди. Бир ҳафтадан сўнг у сотишдан воз кечди ва пулни қайтаришдан бош тортди: «Нима билан исботлайсиз, умуман бирор нарса берганингизни?»
Квартира учун пул беришда тилхат керакми? Ҳа, ҳар доим керак — ҳар қандай сумма ва ҳар қандай тўлов усулида, нақд бўлсин, ўтказма бўлсин. Ёзма тасдиқсиз пул берилгани фактини исботлаш деярли мумкин эмас, судда қайтариш эса янада қийин.
Тилхатга нима ёзиш кераклигини, у пул топшириш далолатномасидан нимаси билан фарқ қилишини, унга нотариус керакми ва сотувчи рад эца нима қилишни кўриб чиқамиз.
Тилхатда албатта бўлиши керак бўлган нарсалар
Тилхат — қўлда ёзилган ёки босилган ҳужжат бўлиб, унда бир одам иккинчисидан маълум суммани маълум шартларда олганини тасдиқлайди. Ҳар қандай ҳажмдаги кўчмас мулк битими учун мос келади.
- Иккала томоннинг тўлиқ Ф.И.Ш. ва пасспорт маълумотлари — пул берувчи ва олувчининг.
- Сумма рақамда ва сўзда, пул ҳақиқатан қайси валютада берилаётган бўлса, ўшанда.
- Тилхат тузилган сана ва жой.
- Тўлов мақсади: задаток, аванс ёки аниқ манзилдаги квартира учун тўлиқ тўлов.
- Пул олувчининг имзоси ва уни қўлда очиб ёзилган фамилияси.
Тилхат шошилинч, дафтар варағига, санасиз ва квартира манзилисиз ёзилса — у деярли фойдасиз: баҳсда суд уни аниқ битимга боғлай олмайди.
Тилхат пул топшириш далолатномасидан нимаси билан фарқ қилади
Тилхатни пул олган томон қўлда ёзади ва у ўз томонидан топширилган фактни тасдиқлайди. Пул топшириш далолатномаси — расмийроқ ҳужжат, уни ҳисоб-китоб пайтида иккала томон бирга имзолайди, кўпинча шартномага илова сифатида. Амалда битим учун тилхат етарли, лекин сумма катта бўлса, иккала ҳужжатни ҳам тузиб, гувоҳлар олдида имзолаган маъқул.
Тилхатга нотариус керакми
Оддий тилхат нотариуссиз ҳам кучга эга — бу шунчаки ёзма далил. Уни тасдиқлаш мажбурий эмас, лекин катта суммалар учун бу қўшимча ҳимоя: нотариус томонларнинг шахси ва муомала лаёқатини тасдиқлайди. Яна бир ишончли йўл — нақд ўрнига банкдан «...манзилдаги квартира олди-сотди шартномаси бўйича тўлов» изоҳи билан ўтказма қилиш: банк кўчирмасининг ўзи тўловни исботлайди.
Мисолда ҳисоблаймиз
Формула оддий: тилхациз хавф суммаси берилган пулнинг тўлиқ суммасига тенг, чунки уни фақат далил орқали қайтариш мумкин, қоғозсиз эса далил йўқ.
1-мисол. 3 000 000 сўм задаток нақд, тилхациз — сотувчи битимдан воз кечса, пулни қайтариш имконияти нолга яқин, хавф бутун задаток суммасига тенг (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг).
2-мисол. 250 000 000 сўм тўлиқ тўлов, мақсади кўрсатилган ўтказма билан — баҳсда банк ҳам суммани, ҳам тўлов мақсадини тасдиқлайди, хавф фақат тилхациз «устидан» берилган нақд қисмида қолади.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Хавф суммаси | Тилхациз ёки мақсадсиз пул | 3 000 000 сўм нақд, қоғозсиз |
| Ҳимояланган сумма | Тилхатли ёки мақсади кўрсатилган ўтказма | 250 000 000 сўм изоҳли ўтказма |
| Хавф улуши | Ҳимояланмаган сумма ÷ битим суммаси × 100 | 3 000 000 ÷ 253 000 000 ≈ 1 % |
Сотувчи тилхат ёзишдан бош торца, нима қилиш керак
Тилхат ёзишдан бош тортиш ўзи шубҳа уйғотади, сотувчи буни «қўшничиликча-ку» деб тушунтирса ҳам. Таниш ҳолат: харидор қолган суммани шартнома имзоланаётган пайти нақд берди, тилхатни эса шошилинч, санасиз ёзишди — кейин кадастрда ҳужжатни қайта тузишни сўрашди, битим бир ҳафтага чўзилди.
Сотувчи тилхатга қатъий қарши бўлса — у тузилмагунча пул берманг. Муқобил таклиф қилинг: мақсади кўрсатилган ўтказма ёки қолган ҳужжатларни ҳам текшириб берадиган нотариус ёки юрист ҳузурида ҳисоб-китоб. Тилхатнинг аслини кейин кундалик қоғозлардан алоҳида, шартнома билан бирга яна бир неча йил сақланг — баҳс чиқиб қолса.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Пулни тилхациз, «оғзаки сўз» билан бериш, сотувчи таниш ёки танишнинг қариндоши бўлгани учун.
- Тилхатни санасиз, квартира манзилисиз ёки пасспорт маълумотларисиз ёзиш.
- Тилхатда ҳақиқийдан кам сумма ёзиш, «ортиқча тўламаслик учун».
- Тилхатни битимдан кейин дарров йўқотиб қўйиш, кераксиз қоғоз деб ҳисоблаб.
- Ҳеч қандай ёзма тасдиқсиз «конверт устида» нақд пулга рози бўлиш.
Тез-тез сўраладиган саволлар
Ўтказма билан тўласак, тилхат керакми?
Ҳа, лекин унинг ролини қисман тўлов мақсади кўрсатилган банк кўчирмаси бажаради. Алоҳида тилхат барибир ортиқча бўлмайди ва битим шартларини аниқлаштиради.
Тилхатни нотариуссиз, қўлда ёзса бўладими?
Бўлади, оддий қўлда ёзилган тилхат аллақачон ёзма далил ҳисобланади. Нотариал тасдиқ — қўшимча, мажбурий эмас ҳимоя.
Сотувчи тилхатни йўқотиб қўйса, нима қилиш керак?
Пул топширилган ўша сана билан ва йўқолган нусха ўрнига дубликат экани ёзилган янги тилхат ёзиб беришни сўранг. Буни гувоҳлар олдида қилган маъқул.
Тилхатни битимдан кейин қанча сақлаш керак?
Битим назарий жиҳатдан баҳсланиши мумкин бўлган бутун муддат давомида, одатда бу бир неча йил. Аниқ муддатни ўз ҳолатингиз учун юрист ёки нотариусдан сўранг.
Тилхат задаток шартномасини алмаштирадими?
Йўқ, тилхат фақат пул берилган фактини тасдиқлайди. Задаток шартлари — томонлардан бири воз кечса нима бўлиши — алоҳида ёзма келишувда белгилангани маъқул.
Қисқача
- Тилхат ҳар қандай сумма ва тўлов усулида керак — нақд бўлсин, ўтказма бўлсин.
- Унда томонларнинг пасспорт маълумотлари, сумма, сана, квартира манзили ва тўлов мақсади бўлиши шарт.
- Тилхат учун нотариус мажбурий эмас, лекин катта суммаларда фойдали.
- Сотувчи тилхат ёзишдан бош торца — сабаб аниқланмагунча пул берманг.
- Тилхатни шартнома билан бирга битимдан кейин бир неча йил сақланг.
- Тўлов мақсади кўрсатилган банк ўтказмаси — нақд пулга ишончли муқобил.
Задаток ҳақида келишишдан олдин НАРХТОПъдаги квартира сотув эълонларига қараб вариантларни солиштиринг, битим бюджетини эса уй-жой калкуляторида ҳисоблаб кўринг. Танишлар орасида нафақат кўчмас мулк битимларида пул топширишни қандай қайд этиш ҳақида қарзни қисмлаб қайтариш ва муносабатни бузмаслик мақоласида ўқинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
