Aziz xotini bilan Yunusobodda kvartira ko‘rib, o‘sha kuni kechqurun egasiga naqd zadatok berishdi — bir million so‘m, boshqa birov variantni tortib olmasin deb. Tilxatni egasi «keyingi uchrashuvda» yozib berishni va‘da qildi. Bir haftadan so‘ng u sotishdan voz kechdi va pulni qaytarishdan bosh tortdi: «Nima bilan isbotlaysiz, umuman biror narsa berganingizni?»
Kvartira uchun pul berishda tilxat kerakmi? Ha, har doim kerak — har qanday summa va har qanday to‘lov usulida, naqd bo‘lsin, o‘tkazma bo‘lsin. Yozma tasdiqsiz pul berilgani faktini isbotlash deyarli mumkin emas, sudda qaytarish esa yanada qiyin.
Tilxatga nima yozish kerakligini, u pul topshirish dalolatnomasidan nimasi bilan farq qilishini, unga notarius kerakmi va sotuvchi rad etsa nima qilishni ko‘rib chiqamiz.
Tilxatda albatta bo‘lishi kerak bo‘lgan narsalar
Tilxat — qo‘lda yozilgan yoki bosilgan hujjat bo‘lib, unda bir odam ikkinchisidan ma‘lum summani ma‘lum shartlarda olganini tasdiqlaydi. Har qanday hajmdagi ko‘chmas mulk bitimi uchun mos keladi.
- Ikkala tomonning to‘liq F.I.Sh. va passport ma‘lumotlari — pul beruvchi va oluvchining.
- Summa raqamda va so‘zda, pul haqiqatan qaysi valyutada berilayotgan bo‘lsa, o‘shanda.
- Tilxat tuzilgan sana va joy.
- To‘lov maqsadi: zadatok, avans yoki aniq manzildagi kvartira uchun to‘liq to‘lov.
- Pul oluvchining imzosi va uni qo‘lda ochib yozilgan familiyasi.
Tilxat shoshilinch, daftar varag‘iga, sanasiz va kvartira manzilisiz yozilsa — u deyarli foydasiz: bahsda sud uni aniq bitimga bog‘lay olmaydi.
Tilxat pul topshirish dalolatnomasidan nimasi bilan farq qiladi
Tilxatni pul olgan tomon qo‘lda yozadi va u o‘z tomonidan topshirilgan faktni tasdiqlaydi. Pul topshirish dalolatnomasi — rasmiyroq hujjat, uni hisob-kitob paytida ikkala tomon birga imzolaydi, ko‘pincha shartnomaga ilova sifatida. Amalda bitim uchun tilxat yetarli, lekin summa katta bo‘lsa, ikkala hujjatni ham tuzib, guvohlar oldida imzolagan ma‘qul.
Tilxatga notarius kerakmi
Oddiy tilxat notariussiz ham kuchga ega — bu shunchaki yozma dalil. Uni tasdiqlash majburiy emas, lekin katta summalar uchun bu qo‘shimcha himoya: notarius tomonlarning shaxsi va muomala layoqatini tasdiqlaydi. Yana bir ishonchli yo‘l — naqd o‘rniga bankdan «...manzildagi kvartira oldi-sotdi shartnomasi bo‘yicha to‘lov» izohi bilan o‘tkazma qilish: bank ko‘chirmasining o‘zi to‘lovni isbotlaydi.
Misolda hisoblaymiz
Formula oddiy: tilxatsiz xavf summasi berilgan pulning to‘liq summasiga teng, chunki uni faqat dalil orqali qaytarish mumkin, qog‘ozsiz esa dalil yo‘q.
1-misol. 3 000 000 so‘m zadatok naqd, tilxatsiz — sotuvchi bitimdan voz kechsa, pulni qaytarish imkoniyati nolga yaqin, xavf butun zadatok summasiga teng (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying).
2-misol. 250 000 000 so‘m to‘liq to‘lov, maqsadi ko‘rsatilgan o‘tkazma bilan — bahsda bank ham summani, ham to‘lov maqsadini tasdiqlaydi, xavf faqat tilxatsiz «ustidan» berilgan naqd qismida qoladi.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday | Misol |
|---|---|---|
| Xavf summasi | Tilxatsiz yoki maqsadsiz pul | 3 000 000 so‘m naqd, qog‘ozsiz |
| Himoyalangan summa | Tilxatli yoki maqsadi ko‘rsatilgan o‘tkazma | 250 000 000 so‘m izohli o‘tkazma |
| Xavf ulushi | Himoyalanmagan summa ÷ bitim summasi × 100 | 3 000 000 ÷ 253 000 000 ≈ 1 % |
Sotuvchi tilxat yozishdan bosh tortsa, nima qilish kerak
Tilxat yozishdan bosh tortish o‘zi shubha uyg‘otadi, sotuvchi buni «qo‘shnichilikcha-ku» deb tushuntirsa ham. Tanish holat: xaridor qolgan summani shartnoma imzolanayotgan payti naqd berdi, tilxatni esa shoshilinch, sanasiz yozishdi — keyin kadastrda hujjatni qayta tuzishni so‘rashdi, bitim bir haftaga cho‘zildi.
Sotuvchi tilxatga qat‘iy qarshi bo‘lsa — u tuzilmaguncha pul bermang. Muqobil taklif qiling: maqsadi ko‘rsatilgan o‘tkazma yoki qolgan hujjatlarni ham tekshirib beradigan notarius yoki yurist huzurida hisob-kitob. Tilxatning aslini keyin kundalik qog‘ozlardan alohida, shartnoma bilan birga yana bir necha yil saqlang — bahs chiqib qolsa.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Pulni tilxatsiz, «og‘zaki so‘z» bilan berish, sotuvchi tanish yoki tanishning qarindoshi bo‘lgani uchun.
- Tilxatni sanasiz, kvartira manzilisiz yoki passport ma‘lumotlarisiz yozish.
- Tilxatda haqiqiydan kam summa yozish, «ortiqcha to‘lamaslik uchun».
- Tilxatni bitimdan keyin darrov yo‘qotib qo‘yish, keraksiz qog‘oz deb hisoblab.
- Hech qanday yozma tasdiqsiz «konvert ustida» naqd pulga rozi bo‘lish.
Tez-tez so‘raladigan savollar
O‘tkazma bilan to‘lasak, tilxat kerakmi?
Ha, lekin uning rolini qisman to‘lov maqsadi ko‘rsatilgan bank ko‘chirmasi bajaradi. Alohida tilxat baribir ortiqcha bo‘lmaydi va bitim shartlarini aniqlashtiradi.
Tilxatni notariussiz, qo‘lda yozsa bo‘ladimi?
Bo‘ladi, oddiy qo‘lda yozilgan tilxat allaqachon yozma dalil hisoblanadi. Notarial tasdiq — qo‘shimcha, majburiy emas himoya.
Sotuvchi tilxatni yo‘qotib qo‘ysa, nima qilish kerak?
Pul topshirilgan o‘sha sana bilan va yo‘qolgan nusxa o‘rniga dublikat ekani yozilgan yangi tilxat yozib berishni so‘rang. Buni guvohlar oldida qilgan ma‘qul.
Tilxatni bitimdan keyin qancha saqlash kerak?
Bitim nazariy jihatdan bahslanishi mumkin bo‘lgan butun muddat davomida, odatda bu bir necha yil. Aniq muddatni o‘z holatingiz uchun yurist yoki notariusdan so‘rang.
Tilxat zadatok shartnomasini almashtiradimi?
Yo‘q, tilxat faqat pul berilgan faktini tasdiqlaydi. Zadatok shartlari — tomonlardan biri voz kechsa nima bo‘lishi — alohida yozma kelishuvda belgilangani ma‘qul.
Qisqacha
- Tilxat har qanday summa va to‘lov usulida kerak — naqd bo‘lsin, o‘tkazma bo‘lsin.
- Unda tomonlarning passport ma‘lumotlari, summa, sana, kvartira manzili va to‘lov maqsadi bo‘lishi shart.
- Tilxat uchun notarius majburiy emas, lekin katta summalarda foydali.
- Sotuvchi tilxat yozishdan bosh tortsa — sabab aniqlanmaguncha pul bermang.
- Tilxatni shartnoma bilan birga bitimdan keyin bir necha yil saqlang.
- To‘lov maqsadi ko‘rsatilgan bank o‘tkazmasi — naqd pulga ishonchli muqobil.
Zadatok haqida kelishishdan oldin NARXTOP‘dagi kvartira sotuv e‘lonlariga qarab variantlarni solishtiring, bitim byudjetini esa uy-joy kalkulyatorida hisoblab ko‘ring. Tanishlar orasida nafaqat ko‘chmas mulk bitimlarida pul topshirishni qanday qayd etish haqida qarzni qismlab qaytarish va munosabatni buzmaslik maqolasida o‘qing.
Bank mahsulotlari va shartlarini NARXTOP kreditlar bo‘limida solishtirish mumkin.
