— Бир ҳафтадан кейин қайтараман, — деди Бобур, машинани шошилинч таъмирлаш учун амакиваччасидан қарз оларкан. Бир ҳафтадан кейин пул топилмади, бир ойдан кейин ҳам, қарз ҳақидаги суҳбат эса шу қадар ноқулай бўлиб қолдики, ака-ука бир-бирига қўнғироқ қилишни деярли тўхтатди. Гап суммада эмас эди — у кичкина эди, — балки ҳеч ким олдиндан пулни аниқ қандай қайтаришни гаплашмаганида эди.
Қарзни қисмларга бўлиб қайтариш ва муносабатни бузмаслик — деярли ҳар ким яқин қариндош ёки дўстидан дарҳол қайтара олмайдиган суммани қарз олганда дуч келадиган савол. График ҳақида қандай келишиш, муддатга улгурмаса нима қилиш ва чўзилиб кетган қарзда муносабатни қандай сақлаб қолишни кўриб чиқамиз. Шунга яқин мавзу — кутилмаган пул билан нима қилиш кераклиги — кутилмаган пул билан нима қилиш керак мақоласида.
Нега қариндошдан олинган қарз банк қарзидан кўра кўпроқ муносабатни бузади
Банк билан ҳаммаси аниқ: график бор, кечикиш — жарима, ва шахсий хафагарчилик йўқ. Қариндош ёки дўст билан эса кўпинча аниқлик умуман йўқ — ойига қайтариладиган аниқ сумма ҳам, муддат ҳам, «деярли қайтардим» деганда нимани назарда тутиш кераклиги ҳам. Аниқсизлик эса тарангликни туғдиради: қарздор қанча қолганини сўрашдан қўрқади, қарз берувчи эса эслатишдан тортинади.
Қайтариш графиги ҳақида қандай келишиш керак
Тарангликни олиб ташлашнинг энг осон йўли — қарздан дарҳол кейин аниқ рақамларни муҳокама қилиш: ойлик тўлов суммаси ва пул ўтказилиши керак бўлган санани. Оғзаки келишув ҳеч нарсадан яхшироқ, лекин ёзишмадаги қисқа ёзув янада ишончлироқ — суд учун эмас, икки томон ҳам ярим йилдан кейин бир хил нарсани эсласин учун.
— Айнан муддатга улгурмасам-чи? — деб сўради Бобур акасидан, ниҳоят ўтириб ҳаммасини гаплашганларида. — Олдиндан ёз, жим юрма, — деб жавоб берди у. Айнан жим юриш, кечикишнинг ўзи эмас, одатда муносабатни энг кўп бузади.
Қандай ҳисоблаш керак
Ойлик тўлов = қарз суммаси ÷ қайтариш ойлари сони. Дўст ва қариндошлар орасида одатда фоиз олинмайди, лекин график барибир керак — акс ҳолда қарз чексиз чўзилади.
1-мисол: қарз 3 000 000 сўм, ярим йилда қайтаришга келишилди. Тўлов — 3 000 000 ÷ 6 = 500 000 сўм ойига. Рақамлар шартли, ўз суммангиз ва муддатингизни қўйинг.
2-мисол: ойига 4 000 000 сўм даромадда худди шу сумма — 500 000 сўмлик тўлов даромаднинг 12,5 фоизини ташкил қилади. Бу бюджетга сезиларли тегса, муддатни ўн ойгача чўзиш оқилона: 3 000 000 ÷ 10 = 300 000 сўм, яъни даромаднинг 7,5 фоизи — ва бу ҳақда дарҳол, кейин эмас, келишиб олиш керак.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Ойлик тўлов | қарз суммаси ÷ ойлар сони | 3 000 000 ÷ 6 = 500 000 сўм |
| Даромаддан улуш | тўлов ÷ даромад × 100 | 500 000 ÷ 4 000 000 × 100 = 12,5 % |
| Қарз қолдиғи | қарз − тўланган қисм | 3 000 000 − 1 500 000 = 1 500 000 сўм |
Муддатга улгурмасангиз нима қилиш керак
Тўлов куни эмас, муддат ўтгандан кейин эмас, олдиндан ёзинг. Тўғридан-тўғри хабар — «бу ҳафта улгурмайман, ўн кундан кейин бўлади» — жимликдан кўра ишончни яхшироқ сақлайди, жимлик эса қариндошни ёмон ўйлашга мажбур қилади. Кечикиш такрорланса, ҳар сафар қайта узр сўрашдан кўра графикни бутунлай қайта кўриб чиқиш ҳалолроқ.
Қарзни ишончсизликсиз қандай расмийлаштириш керак
Тилхат қариндошлар учун жуда расмий туюлиши мумкин, лекин қисқа ёзув — сумма, сана, тўлов графиги, имзолар — икки томонни ҳам ҳимоя қилади ва айтилмаган нарсаларни олиб ташлайди. Бу ишончсизлик ҳақида эмас, бир йилдан кейин ҳеч ким қанча қайтарилганини баҳслашмаслиги ҳақида. Катта сумма учун уни нотариус орқали расмийлаштириш мумкин — бундай бир марталик хизматларни хизматлар бўлимида солиштириш қулай. Шу билан бирга ўз ҳисоб-китобингизни текшириб кўриш фойдали — буни қандай қилиш ўз ҳисоб-китобингизни қандай текшириш керак мақоласида.
Яқинлардан қарз ўрнига банк кредити ҳақида қачон ўйлаш керак
Сумма катта бўлса, қайтариш муддати йилларга чўзилса, баъзан қариндош олдидаги ноқулай қарзни чўзишдан кўра, уни кредит билан ёпиб, кейин банкка аниқ график бўйича тўлаш ҳалолроқ. Шартларни истеъмол кредитлари бўлимида солиштиринг, аниқ тўлов графигини эса кредит калкуляторида ҳисобланг.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Реал даромад ва бошқа мажбурий харажатларни ҳисобга олмай, муддатни «кўз билан» ваъда қилиш.
- Олдиндан огоҳлантириш ўрнига кечикиш ҳақида жим юриш.
- Суммани ва графикни оғзаки ҳам қайд қилмаслик — ярим йилдан кейин томонлар бошқа-бошқа нарсани эслайди.
- Қарзни эслатишдан тортиниб, ойлаб жаҳл йиғиш.
Қисқа жавоблар
Қарзни қисмларга бўлиб қандай қайтариш ва муносабатни бузмаслик
Тўлов суммаси ва санаси ҳақида олдиндан келишинг, кечикиш ҳақида дарҳол огоҳлантиринг, жим юрманг, ва графикни ҳеч бўлмаса ёзишмада қайд қилинг.
Қариндошга қарз учун фоиз тўлаш керакми
Одатда яқинлар орасида фоиз олинмайди, лекин қайтариш графиги барибир керак — акс ҳолда қарз чексиз чўзилади.
Муддатга улгурмасангиз нима қилиш керак
Олдиндан ёзинг ва янги реал санани айтинг — бу ўтказиб юборилган муддатдан кейинги жимликдан кўра ишончни яхшироқ сақлайди.
Қариндошлар орасида қарзни ёзма расмийлаштириш керакми
Катта сумма учун керак — сумма, сана ва график билан қисқа ёзув икки томонни ҳимоя қилади ва кейинчалик баҳснинг олдини олади.
Қисқача
- Қарз бўйича тўлов оддий ҳисобланади: сумма қайтариш ойлари сонига бўлинади.
- Муносабатни кечикишнинг ўзи эмас, у ҳақида жим юриш бузади.
- График ҳақидаги оғзаки ёки ёзма келишув кўпчилик тарангликни олдиндан олиб ташлайди.
- Катта қарз учун сумма ва муддатларни ёзма қайд қилиш оқилона, ҳатто яқинлар орасида ҳам.
- Қарз йилларга чўзилса, уни аниқ графикли банк кредити билан ёпиш баъзан осонроқ.
