Машина сотиб олишда қайси ҳужжатларни текшириш керак — бу биринчи бўлиб аниқланиши лозим ва одатда охирида ўйланадиган нарса. Аввал ҳамма кузовга қарайди, моторни тинглайди, қоғозларни эса пул беришдан беш дақиқа олдин очади, яъни воз кечиш ноқулай бўлган пайтда.
Ҳолбуки айнан қоғозлар сиз мулкдор бўласизми ёки пул тўлаб, ҳовлида бировнинг машинаси билан қоласизми — шуни ҳал қилади. Техникани тузаца бўлади. Ҳужжатдаги муаммони тузатадиган нарса йўқ.
Қуйида тартиб билан: техпаспорт ва рақамлар, мулкдор, ишончномалар, гаров ва чекловлар, тарих ва жарималар, шартнома ва пул топшириш.
Техпаспорт ва рақамларни солиштириш
Техник паспортдан бошланади. У ҳақиқий, бутун, ўчирилган ва чизиб тўғриланган рақамларсиз бўлиши керак. Ундаги маълумотлар машинанинг ўзидагиси билан солиштирилади.
- Кузов ва двигател рақами. Капот остидаги майдончадаги ва ҳужжатдаги белгилар ҳарфларгача тўлиқ мос келиши шарт.
- Марка, модел, йил, ранг. Қайта бўялган машина муаммо эмас, лекин ҳужжатдаги ранг ҳақиқатга мос бўлсин.
- Рақамли майдонча ҳолати. Пайванд излари, қайта урилган рақамлар, айнан шу жойдаги янги бўёқ — орқага қайтиш учун сабаб.
- Давлат рақами. Уни хотирангиз билан эмас, ҳужжат билан солиштиринг.
Рақам яхши ўқилмаса ёки савол туғдирса, давом этмаслик керак: тоза солиштирувсиз машина қайта расмийлаштирилмайди ва сиз бировнинг муаммоси билан қоласиз. Хариддан кейинги рўйхатга олиш машинани ҳисобга қўйиш матнида ёзилган.
Мулкдор ким ва сиз ким билан гаплашяпсиз
Иккинчи савол — рўпарангизда ким турибди. Сотувчининг паспорти ва машина ҳужжати битта одамни кўрсатиши керак. Агар ундай бўлмаса, пул ҳақидаги гапдан олдин боғлиқликни аниқланг.
Кўп учрайдиган ҳолат: машинани ўғли, акаси ёки таниши кўрсатади, мулкдор эса «Москвада, бир ҳафтада келади». Бундай битимда сиз сотишга ҳаққи йўқ одамга пул тўлайсиз. Мулкдорнинг ўзи бўлишини ёки нотариал расмийлаштирилган ваколатни сўранг.
Эгалари бир нечта бўлса ёки машина никоҳ даврида олинган бўлса, иккинчи томоннинг розилиги ҳақида сўранг. Бундай нозик жойларни нотариусдан олдиндан аниқлаган арзонроқ тушади.
Ишончнома: қачон нормал, қачон йўқ
Ишончнома ишлайдиган восита, лекин битим ўрнини босмайди. Уч нарсага қараш керак: уни ким берган, айнан нимага рухсат беради ва муддати ўтмаганми.
- Сотиш ҳуқуқи. Бошқариш учун берилган ишончнома сотиш ҳуқуқини бермайди.
- Муддат. Муддати ўтган ҳужжат ҳеч нимага арзимайди.
- Расмийлаштириш. Нотариал ва оддий тасдиқланган ҳужжат бир хил эмас, талабларни нотариусдан аниқланг.
Алоҳида гап: қайта расмийлаштириш ўрнига «ишончнома билан» олиш — харид эмас. Машина бегона бўлиб қолаверади, ишончномани эса исталган вақтда бекор қилиш мумкин. Сотувчи шу йўлни таклиф қилса, нега нормал расмийлаштириб бўлмаслигини сўранг. Жавоб одатда ҳаммасини тушунтиради.
Гаров, кредит ва чекловлар
Машина автокредит бўйича банкда гаровда турган бўлиши, низо ёки қарз сабабли чеклов остида бўлиши мумкин. Ташқи кўринишидан бу билинмайди: ўша машина, ўша техпаспорт.
Тўғридан-тўғри сўранг: машина кредитга олинганми ва у ёпилганми, тасдиғини кўрсатишни илтимос қилинг. Кредит амалда бўлса, битим тартиби банк билан келишилади — бундай нарсани мустақил ҳал қилишмайди. Автокредитлар ва улар бўйича гаров қандай ишлашини автокредитлар бўлимида кўриш мумкин.
Гаров ва чекловлар закалатдан олдин текширилади. Закалатдан кейин сиз ноқулай ҳолатдасиз: пул берилган, далиллар тугаган.
Машина тарихи ва жарималар
Тарих фақат авариялар эмас. Бу қайта расмийлаштиришда чиқадиган тўланмаган жарималар ва машина қандай ишлаганининг излари ҳам.
- Жарималар. Сотувчидан тўланмагани йўқлигини кўрсатишни сўранг.
- Таксида ишлагани. Бундай машинанинг пробеги ва ейилиши бошқача бўлади, ҳужжатлари тоза бўлса ҳам.
- Эгалар алмашуви. Икки йилда учта эга — овоз чиқариб бериладиган савол.
- Четдан келтирилгани. Расмийлаштириш тўлиқ тугаганини текширинг: тафсилотлар Ўзбекистонда автомобилни растаможка қилиш матнида.
Машинани қаердан топганингиз ҳам текширув чуқурлигига таъсир қилади. Каналлар фарқи Ўзбекистонда машинани қаердан сотиб олиш таҳлилида кўрсатилган: майдончада ва хусусий сотувчида хавфлар тўплами ҳар хил.
Шартнома ва пулни топшириш
Пул фақат расмийлаштириш билан бирга берилади, «ҳозир тўлаймиз, эртага борамиз» тарзида эмас. Битимнинг ўзи белгиланган тартибда ўтади, уни нотариусдан ёки рўйхатга олиш хизматидан олдиндан аниқлаган маъқул: талаблар вақти-вақти билан ўзгаради.
Шартномада бўлиши керак: паспорт маълумотлари билан томонлар, кузов рақами ва давлат рақами билан машина, нарх, ҳисоб-китоб тартиби, сана ва имзолар. Олдиндан пул қолдирсангиз, уни ёзма ва қайтариш шарти билан расмийлаштиринг — фарқи закалат ёки аванс матнида тушунтирилган.
| Нимани текширамиз | Қандай | Нима огоҳлантириши керак |
|---|---|---|
| Техпаспорт | Асли қўлга олинади, машина билан солиштирилади | Нусха, тузатишлар, «асли уйда» |
| Кузов рақами | Рақамма-рақам солиштириш | Пайванд изи, ўқилмайдиган белгилар |
| Мулкдор | Паспорт ва ҳужжат битта номда | «Дўсти» сотяпти, эгаси йўқ |
| Гаров ва чеклов | Сотувчига савол ва тасдиқ | Жавобдан қочиш, шошириш |
| Жарималар | Битимдан олдин текшириш | «Озгина, кейин ўзингиз тўлайсиз» |
| Ҳисоб-китоб | Пул расмийлаштириш пайтида | Олдиндан тўлаш илтимоси |
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Қоғозларни охирги дақиқада кўриш. Бу пайтга келиб сиз машинани хаёлан сотиб бўлгансиз.
- Нусхаларга ишониш. Фақат асл ҳужжатни текшириш мумкин.
- «Олиб кетишмасин» деб закалат қолдириш. Аввал текширув, кейин пул.
- Битим ўрнига ишончномага рози бўлиш. Бу харид эмас, узоқ давом этадиган ноқулайлик.
- Сўрашдан уялиш. Яхши сотувчи тинч жавоб беради, яширадигани бор одам асабийлашади.
Ва охиргиси: машинани эълон тарихи ва нархи кўринадиган жойдан танланг. Таклифларни юрган автомобиллар бўлимида солиштириш қулай, баҳсли вариантларни эса ўтказиб юборган маъқул — бозор катта.
Қисқа жавоблар
Машина олишда биринчи навбатда қайси ҳужжатларни текшириш керак?
Техник паспортнинг аслини, сотувчи паспортини, кузов рақамларининг ҳужжатга мослигини ва гаров ёки чеклов йўқлигини. Қолгани шу тўрт банддан кейин текширилади.
Ишончнома билан машина олса бўладими?
Шундай қилишади, лекин сиз мулкдор бўлмайсиз: машина бегона бўлиб қолади, ишончномани эса бекор қилиш мумкин. Нормал йўл — битимни ўз номингизга расмийлаштириш.
Машина гаровда эмаслигини қандай текшираман?
Сотувчидан кредит ҳақида сўранг ва ёпилганига тасдиқ олинг. Текшириш ва расмийлаштириш тартибини нотариусдан ёки рўйхатга олиш хизматидан аниқланг — талаблар ўзгаради.
Кузов рақами яхши ўқилмаса нима қилиш керак?
Битимдан воз кечиш. Тоза солиштирувсиз қайта расмийлаштириш ўтмайди, машина аввалги эгасида қолади, пул эса унда.
Аввалги эгасининг тўланмаган жарималарини ким тўлайди?
Бу ҳақда битимдан олдин ва ёзма келишиб олиш керак. Масалани кейинга қолдирсангиз, у билан янги эга овора бўлади.
Қисқача
- Қоғозлар кузовни кўришдан олдин текширилади, кейин эмас.
- Кузов рақамлари фақат асл ҳужжатда ва рақамма-рақам солиштирилади.
- Сотиши мумкин бўлган одам — мулкдор ёки расмий ваколатга эга киши.
- Гаров, чеклов ва жарималар закалатдан олдин текширилади.
- Пул битимни расмийлаштириш билан бирга топширилади.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
