Отабек телефон орқали эшитди: «ставка 20&нбсп;% га туширилди» — ва деярли икки ҳисса камаяди деб хурсанд бўлди. Аслида тўлов унчалик камаймади, чунки «20&нбсп;% арзон» ва «1,2 баравар кам» — икки хил нарса, фоизларни содда сўзлар билан қандай ҳисоблашни эса унга ҳеч ким тушунтирмаган эди.
Фоизлар фақат кўринишидан қўрқинчли. Кейингиси — жумбоқли формуласиз, фақат бир неча сонияда оғзаки қилинадиган ҳисоб.
10&нбсп;%, 5&нбсп;% ва 15&нбсп;% ни оғзаки тез ҳисоблаш
Ҳар қандай суммадан 10&нбсп;% — бу шунчаки бир нолни олиб ташлаш, яъни 10га бўлиш. 250&нбсп;000 сўмдан 10&нбсп;% — 25&нбсп;000.
5&нбсп;% — 10&нбсп;% нинг ярми: 25&нбсп;000 ÷ 2 = 12&нбсп;500. 15&нбсп;% — 10&нбсп;% плюс 5&нбсп;%: 25&нбсп;000 + 12&нбсп;500 = 37&нбсп;500. Кўпайтириш жадвали керак эмас — фақат шу икки қадам.
Мисол (рақамлар шартли): кафеда ҳисоб 180&нбсп;000 сўм, чойхўрлик 10&нбсп;%. 180&нбсп;000 ÷ 10 = 18&нбсп;000 сўм. 15&нбсп;% қолдирмоқчи бўлсангиз — ярмини қўшинг: 18&нбсп;000 + 9&нбсп;000 = 27&нбсп;000 сўм.
Суммадан фоиз ва фоиздан сумма — аралаштирманг
Биринчи масала: маълум суммадан фоиз қанча эканини билиш. Формула — суммани фоизга кўпайтириб, 100га бўлиш. Мисол: ойлик 4&нбсп;000&нбсп;000 сўм, солиқ шартли 12&нбсп;%. 4&нбсп;000&нбсп;000 × 12 ÷ 100 = 480&нбсп;000 сўм.
Иккинчи масала — тескариси: фоиз ва у ташкил этган сумма маълум, бутунини топиш керак. Формула — маълум суммани 100га кўпайтириб, фоизга бўлиш. Мисол: 40&нбсп;000 сўмлик чегирма нархнинг 20&нбсп;% экан. Демак, нарх — 40&нбсп;000 × 100 ÷ 20 = 200&нбсп;000 сўм.
Нарх неча фоизга ошган
Бу ерда кўпинча адашадилар. Формула: (янги нарх минус эски нарх) ни 100га кўпайтириб, эски нархга бўлиш.
Мисол: квартира ижараси 2&нбсп;000&нбсп;000 сўм эди, 2&нбсп;300&нбсп;000 бўлди. Фарқ — 300&нбсп;000. 300&нбсп;000 × 100 ÷ 2&нбсп;000&нбсп;000 = 15&нбсп;%. Уй эгаси «бироз оширдим» деди — аслида 15&нбсп;% ўсиш, бир йилда бу сезиларли фарқ.
«20&нбсп;% арзон» ва «1,2 баравар» — турли рақамлар
Одатий ҳолат: сотувчи «аввал 1,2 баравар қиммат эди» дейди, одам эса «20&нбсп;% чегирма» деб тушунади. Бу бир хил эмас.
Янги нарх эскисидан 1,2 баравар кам бўлса — эскисини 1,2га бўламиз. Мисол: 240&нбсп;000 эди, 240&нбсп;000 ÷ 1,2 = 200&нбсп;000 бўлди. Фарқ — 40&нбсп;000, бу 40&нбсп;000 × 100 ÷ 240&нбсп;000 ≈ 16,7&нбсп;% — 20&нбсп;%дан кам. Тескариси ҳам тўғри: «1,2 баравар» ўсиш — эски нархга қўшимча 20&нбсп;%, аксинча эмас.
Фоизлар қаерда ҳал қилади: кредит ва омонат
Кредитда йиллик фоиз ставкаси банк пул ишлатиш учун бир йилда қанча олишини кўрсатади, бутун муддат учун эмас. Омонатда эса — аксинча, банк сизга қанча қўшишини. Ўз маҳсулотингиз бўйича аниқ ставкани банкдан билиш керак, ортиқча тўловни тахминлашда эса калкулятор ёрдам беради: кредитлар саҳифасида ва тўловлар калкуляторида ўз рақамларингизни тезда ҳисоблаш мумкин, омонат шартларини эса депозитлар бўлимида солиштиринг.
Жадвал: қайси масалани қандай ечамиз
| Масала | Формула | Мисол |
|---|---|---|
| Суммадан фоиз | сумма × фоиз ÷ 100 | 4 000 000 × 12 ÷ 100 = 480 000 |
| Фоиздан сумма | маълум қисм × 100 ÷ фоиз | 40 000 × 100 ÷ 20 = 200 000 |
| Нарх ўсиши фоизда | (янги − эски) × 100 ÷ эски | 300 000 × 100 ÷ 2 000 000 = 15 % |
| «1,2 баравар» фоизда | (неча баравар − 1) × 100 | (1,2 − 1) × 100 = 20 % |
Кўп учрайдиган хатолар
Янги суммадаги фоизни эски суммадаги фоиз билан аралаштирадилар — нарх ошганда ва тушганда бу турли рақамлар беради. «Неча баравар»ни «неча фоиз» билан бир хил ҳисоблайдилар, аслида фарқ бор. 100&нбсп;% — бу бутун сумма, ярми эмаслигини унутадилар. Ҳисоб мисол учун эмас, ҳақиқий харид учун керак бўлса, дарҳол ипотека калкуляторини очиш ёки кредит карталари бўлимидаги имтиёзли даврни кўриш ишончлироқ — у ерда фоизни тизим ҳисоблайди, кўз билан эмас.
Қисқа жавоблар
Суммадан фоизни оғзаки қандай ҳисоблаш мумкин?
10&нбсп;%ни топиб (10га бўлинг), ундан керакли фоизни чиқаринг: 5&нбсп;% — 10&нбсп;%нинг ярми, 20&нбсп;% — 10&нбсп;%ни иккига кўпайтириш, 15&нбсп;% — 10&нбсп;% плюс 5&нбсп;%. Бу бўлакчаларни қўшиб, деярли ҳар қандай фоизни тез тахминлаш мумкин.
Фоиз маълум бўлса, суммани қандай топиш мумкин?
Маълум қисмни фоизга бўлиб, 100га кўпайтиринг. Масалан, 25&нбсп;000 сўм сумманинг 5&нбсп;% бўлса, сумма — 25&нбсп;000 ÷ 5 × 100 = 500&нбсп;000 сўм.
«20&нбсп;% арзон» «1,2 баравар арзон»дан нимаси билан фарқ қилади?
«20&нбсп;% арзон» — эски нархдан минус 20&нбсп;%. «1,2 баравар арзон» — эски нархни 1,2га бўлиш, ва бу 20&нбсп;% тежашдан камроқ. Рақамлар ўхшаш, лекин бир хил эмас.
Нарх неча фоизга ошганини қандай ҳисоблаш мумкин?
Янги ва эски нарх фарқи 100га кўпайтирилади ва эски нархга бўлинади. Айнан эскисига бўлиш керак, янгисига эмас — бу кўп адашадиган жой.
Кредит фоизи нега бутун муддатдаги ортиқча тўловга тенг эмас?
Ставка одатда йиллик, кредит муддати эса бир йилдан узун бўлиши мумкин, шунинг учун бутун даврдаги ортиқча тўлов бир ставкадан кўпроқ. Аниқ суммани тўловлар калкулятори кўрсатади.
Қисқача
- Суммадан 10&нбсп;% — бу бир нолсиз сумма, қолган фоизлар 10&нбсп;% ва 5&нбсп;%дан йиғилади.
- Суммадан фоиз: сумма × фоиз ÷ 100. Фоиздан сумма: қисм × 100 ÷ фоиз.
- Нарх ўсишини эски нархдан ҳисобланг, янгисидан эмас — бу натижани ўзгартиради.
- «20&нбсп;% арзон» ва «1,2 баравар арзон» — турли рақамлар, уларни аралаштириш қимматга тушади.
- Банк ставкалари — сизнинг банкингизнинг маълумоти, умумий қоида эмас: жойида текширинг.
- Мисоллардаги рақамлар шартли — тўловлар калкуляторида ўзингизни тезроқ ҳисобланг.
Шунга ўхшаш рақамли таҳлил ҳақиқий чегирмани қандай ҳисоблаш мақоласида, кредитдаги ортиқча тўлов ҳақида батафсил эса кредит учун қандай ортиқча тўламаслик мақоласида.
