Otabek telefon orqali eshitdi: «stavka 20 % ga tushirildi» — va deyarli ikki hissa kamayadi deb xursand bo‘ldi. Aslida to‘lov unchalik kamaymadi, chunki «20 % arzon» va «1,2 baravar kam» — ikki xil narsa, foizlarni sodda so‘zlar bilan qanday hisoblashni esa unga hech kim tushuntirmagan edi.
Foizlar faqat ko‘rinishidan qo‘rqinchli. Keyingisi — jumboqli formulasiz, faqat bir necha soniyada og‘zaki qilinadigan hisob.
10 %, 5 % va 15 % ni og‘zaki tez hisoblash
Har qanday summadan 10 % — bu shunchaki bir nolni olib tashlash, ya’ni 10ga bo‘lish. 250 000 so‘mdan 10 % — 25 000.
5 % — 10 % ning yarmi: 25 000 ÷ 2 = 12 500. 15 % — 10 % plyus 5 %: 25 000 + 12 500 = 37 500. Ko‘paytirish jadvali kerak emas — faqat shu ikki qadam.
Misol (raqamlar shartli): kafeda hisob 180 000 so‘m, choyxo‘rlik 10 %. 180 000 ÷ 10 = 18 000 so‘m. 15 % qoldirmoqchi bo‘lsangiz — yarmini qo‘shing: 18 000 + 9 000 = 27 000 so‘m.
Summadan foiz va foizdan summa — aralashtirmang
Birinchi masala: ma’lum summadan foiz qancha ekanini bilish. Formula — summani foizga ko‘paytirib, 100ga bo‘lish. Misol: oylik 4 000 000 so‘m, soliq shartli 12 %. 4 000 000 × 12 ÷ 100 = 480 000 so‘m.
Ikkinchi masala — teskarisi: foiz va u tashkil etgan summa ma’lum, butunini topish kerak. Formula — ma’lum summani 100ga ko‘paytirib, foizga bo‘lish. Misol: 40 000 so‘mlik chegirma narxning 20 % ekan. Demak, narx — 40 000 × 100 ÷ 20 = 200 000 so‘m.
Narx necha foizga oshgan
Bu yerda ko‘pincha adashadilar. Formula: (yangi narx minus eski narx) ni 100ga ko‘paytirib, eski narxga bo‘lish.
Misol: kvartira ijarasi 2 000 000 so‘m edi, 2 300 000 bo‘ldi. Farq — 300 000. 300 000 × 100 ÷ 2 000 000 = 15 %. Uy egasi «biroz oshirdim» dedi — aslida 15 % o‘sish, bir yilda bu sezilarli farq.
«20 % arzon» va «1,2 baravar» — turli raqamlar
Odatiy holat: sotuvchi «avval 1,2 baravar qimmat edi» deydi, odam esa «20 % chegirma» deb tushunadi. Bu bir xil emas.
Yangi narx eskisidan 1,2 baravar kam bo‘lsa — eskisini 1,2ga bo‘lamiz. Misol: 240 000 edi, 240 000 ÷ 1,2 = 200 000 bo‘ldi. Farq — 40 000, bu 40 000 × 100 ÷ 240 000 ≈ 16,7 % — 20 %dan kam. Teskarisi ham to‘g‘ri: «1,2 baravar» o‘sish — eski narxga qo‘shimcha 20 %, aksincha emas.
Foizlar qayerda hal qiladi: kredit va omonat
Kreditda yillik foiz stavkasi bank pul ishlatish uchun bir yilda qancha olishini ko‘rsatadi, butun muddat uchun emas. Omonatda esa — aksincha, bank sizga qancha qo‘shishini. O‘z mahsulotingiz bo‘yicha aniq stavkani bankdan bilish kerak, ortiqcha to‘lovni taxminlashda esa kalkulyator yordam beradi: kreditlar sahifasida va to‘lovlar kalkulyatorida o‘z raqamlaringizni tezda hisoblash mumkin, omonat shartlarini esa depozitlar bo‘limida solishtiring.
Jadval: qaysi masalani qanday yechamiz
| Masala | Formula | Misol |
|---|---|---|
| Summadan foiz | summa × foiz ÷ 100 | 4 000 000 × 12 ÷ 100 = 480 000 |
| Foizdan summa | ma’lum qism × 100 ÷ foiz | 40 000 × 100 ÷ 20 = 200 000 |
| Narx o‘sishi foizda | (yangi − eski) × 100 ÷ eski | 300 000 × 100 ÷ 2 000 000 = 15 % |
| «1,2 baravar» foizda | (necha baravar − 1) × 100 | (1,2 − 1) × 100 = 20 % |
Ko‘p uchraydigan xatolar
Yangi summadagi foizni eski summadagi foiz bilan aralashtiradilar — narx oshganda va tushganda bu turli raqamlar beradi. «Necha baravar»ni «necha foiz» bilan bir xil hisoblaydilar, aslida farq bor. 100 % — bu butun summa, yarmi emasligini unutadilar. Hisob misol uchun emas, haqiqiy xarid uchun kerak bo‘lsa, darhol ipoteka kalkulyatorini ochish yoki kredit kartalari bo‘limidagi imtiyozli davrni ko‘rish ishonchliroq — u yerda foizni tizim hisoblaydi, ko‘z bilan emas.
Qisqa javoblar
Summadan foizni og‘zaki qanday hisoblash mumkin?
10 %ni topib (10ga bo‘ling), undan kerakli foizni chiqaring: 5 % — 10 %ning yarmi, 20 % — 10 %ni ikkiga ko‘paytirish, 15 % — 10 % plyus 5 %. Bu bo‘lakchalarni qo‘shib, deyarli har qanday foizni tez taxminlash mumkin.
Foiz ma’lum bo‘lsa, summani qanday topish mumkin?
Ma’lum qismni foizga bo‘lib, 100ga ko‘paytiring. Masalan, 25 000 so‘m summaning 5 % bo‘lsa, summa — 25 000 ÷ 5 × 100 = 500 000 so‘m.
«20 % arzon» «1,2 baravar arzon»dan nimasi bilan farq qiladi?
«20 % arzon» — eski narxdan minus 20 %. «1,2 baravar arzon» — eski narxni 1,2ga bo‘lish, va bu 20 % tejashdan kamroq. Raqamlar o‘xshash, lekin bir xil emas.
Narx necha foizga oshganini qanday hisoblash mumkin?
Yangi va eski narx farqi 100ga ko‘paytiriladi va eski narxga bo‘linadi. Aynan eskisiga bo‘lish kerak, yangisiga emas — bu ko‘p adashadigan joy.
Kredit foizi nega butun muddatdagi ortiqcha to‘lovga teng emas?
Stavka odatda yillik, kredit muddati esa bir yildan uzun bo‘lishi mumkin, shuning uchun butun davrdagi ortiqcha to‘lov bir stavkadan ko‘proq. Aniq summani to‘lovlar kalkulyatori ko‘rsatadi.
Qisqacha
- Summadan 10 % — bu bir nolsiz summa, qolgan foizlar 10 % va 5 %dan yig‘iladi.
- Summadan foiz: summa × foiz ÷ 100. Foizdan summa: qism × 100 ÷ foiz.
- Narx o‘sishini eski narxdan hisoblang, yangisidan emas — bu natijani o‘zgartiradi.
- «20 % arzon» va «1,2 baravar arzon» — turli raqamlar, ularni aralashtirish qimmatga tushadi.
- Bank stavkalari — sizning bankingizning ma’lumoti, umumiy qoida emas: joyida tekshiring.
- Misollardagi raqamlar shartli — to‘lovlar kalkulyatorida o‘zingizni tezroq hisoblang.
Shunga o‘xshash raqamli tahlil haqiqiy chegirmani qanday hisoblash maqolasida, kreditdagi ortiqcha to‘lov haqida batafsil esa kredit uchun qanday ortiqcha to‘lamaslik maqolasida.
