Дилором Тошкент бўйлаб кафе ва новвойхоналарга қадоқ етказиб беради. Чилонзордаги доимий мижозига товарни «ёзувга» жўнатди — одатдагидек бир ойдан кейин тўлайди деб. Мижоз тўловни уч ойга чўзди, сўнг нуқтани ҳисоб-китоб қилмасдан ёпиб қўйди. Харидорларга муддат бериш — хавфни қандай ҳисоблаш керак, «ҳа» дейишдан олдин — нақд пулдан бошқача сотадиган ҳар бир киши дуч келадиган савол.
Доимий мижозга муддат беришдан бош тортиш ноқулай, айниқса ҳамма шундай ишласа. Лекин муддат — бу аслида сизнинг ишингиз ҳисобига харидорга текин кредит, ва хавфни олдиндан ҳисобламасангиз, бошқа бировнинг кечикиши учун айнан сотувчи тўлайди.
Муддат ва қарз нима фарқи бор
Муддат — бу дарҳол эмас, келишилган муддатда, одатда 7–30 кунда тўлаш рухсати. Қарз эса шу муддат ўтиб, тўлов бўлмагандан кейин пайдо бўлади. Фарқ муҳим: бу муддат экан, уни сиз назорат қиласиз — муддатни ўзингиз белгилагансиз. Мижоздан огоҳлантиришсиз муддат ўтиши биланоқ, бу аллақачон алоҳида ҳисобланадиган хавф.
Қандай ҳисоблаш керак
Муддат бериш ҳақида қарор учун формула: бир харидорга энг кўп муддат суммаси = иш захираси ÷ шу суммани йўқотилган деб ҳисобламасдан хавф қилишга тайёр бўлган ойлар сони. Бошқача айтганда — муддатни умуман кўрмаслигингиз мумкин бўлган пул деб ҳисобланг ва бир мижозга, қанчалик ишончли кўринмасин, шу суммадан кўп берманг. Бундай хавф учун захира ҳали йўқ бўлса, аввал уни қандай йиғиш мумкинлигини кўринг — кейин фарқни бизнес кредити орқали ёпишдан кўра захирани олдиндан тайёрлаш кўпинча фойдалироқ.
Мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг): қадоқ таъминотчисининг иш захираси — 15 000 000 сўм, у битта мижозга захиранинг тўртдан биридан кўп хавф қилмайди. 15 000 000 ÷ 4 = 3 750 000 сўм — ҳатто доимий мижоз учун ҳам муддат чегараси.
Иккинчи мисол: пул айланиш тезлиги ҳам муҳим. 5 000 000 сўмлик товар 30 кунлик муддат билан сотилса, кейинги партия хариди эса 15 кундан кейин керак бўлса, 15 кунлик фарқни ўз пулингиздан ёки овердрафт орқали ёпишга тўғри келади. Бундай қисқа қарз бўйича ортиқча тўловни узоқ муддатга рози бўлишдан олдин НАРХТОПънинг тўловлар калкуляторида ҳисоблаб кўринг.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Иш захираси | Кутилмаган ҳолат учун захира | 15 000 000 сўм |
| Мижозга хавф улуши | Захиранинг 25 % идан кўп эмас | 3 750 000 сўм |
| Муддат | Келишув бўйича, 7–30 кун | 14 кун |
| Кейинги харидгача фарқ | Муддат − харидгача муддат | захирадан ёпилади |
Муддат беришдан олдин харидорни қандай текшириш керак
- Мижоз шу жойда қанча вақтдан бери ишлаётганини сўранг — янги нуқта анча вақт ишлаган нуқтадан хавфлироқ.
- Кичик сумма ва қисқа муддатдан бошланг, чегарани фақат бир неча муваффақиятли тўловдан кейин кўтаринг.
- Сумма ва муддатни ёзма қайд этинг — мессенжердаги ёзишма ҳам етади, сана ва сумма аниқ бўлса бўлди.
- Тўлов ҳақида эслатадиган кунни белгиланг, кечикишни кутманг — муддатдан 1–2 кун олдин.
- Мижоз биринчи етказиб беришдан кейиноқ муддатни оширишни сўраса, буни ишонч эмас, хавотирли белги деб қабул қилинг.
Тўлов кечикса, нима қилиш керак
Аввал — келишилган кунда тинч ва бир марта эслатиш, айбламасдан: кўпинча бу ҳақиқатан ҳам унутиш, тўлашдан бош тортиш эмас. Кечикиш изоҳсиз бир ҳафтадан ортиқ бўлса — бу сафар тўласа ҳам, келажакда шу мижоз учун чегарани камайтиринг. Қоида содда: муддат ўтмишдаги хулққа қараб берилади, сизга ёқишига ёки буюртма ҳажмига эмас. Иш ҳисоб-китоблари учун барча маҳсулотлар — «Пул» бўлимида.
Таниш ҳолат: Сергелидаги қурилиш материаллари сотувчиси «бозорда шундай қабул қилинган» деб ҳамма прорабларга муддат берарди. Олти ойдан кейин қўлида ойлик тушумдан кўпроқ қарз тўпланиб қолди, ва уларнинг бир қисми ҳеч қайтмади — ўшандан бери у ҳар мижоз учун чегара ва қайтариш санаси ёзилган дафтар юритади.
Муддат ўрнига олдиндан тўлов учун чегирма
Ҳаммага қаторасига муддат бериш ўрнига, дарҳол тўлов учун кичик чегирма таклиф қилиш мумкин — бу хавфни камайтиради ва пул айланишини тезлаштиради. Мижоз барибир муддат сўраса, ставкани ўртача чекка қараб белгиланг: устама ва чек ҳисоби ўртача чек: қандай ҳисоблаш ва ошириш мақоласида батафсил кўрсатилган, муддат буюртма фойдасини еб қўймасин.
Тез-тез учрайдиган хатолар
Биринчиси — муддатни ҳисобга эмас, ишончга қараб бериш: «у доим тўлаган» айнан бу сафар тўлайди дегани эмас. Иккинчиси — муддатни ёзма қайд этмаслик, кейин тўлов қачон келиши кераклигини ўзига ҳам исботлаш қийин бўлади. Учинчиси — барча муддатларни қоғозда эмас, бошда жамлаш, шу сабабли иш касса танқислигини у содир бўлгандан кейингина билади.
Қисқа жавоблар
Харидорга муддат бериш хавфини қандай ҳисоблаш керак?
Муддат иш захирасининг тўлиқ йўқотишга тайёр бўлган улушидан ошмаслиги керак — мўлжал битта мижозга, ҳатто доимий бўлса ҳам, 20–25 %.
Янги мижозга неча кун муддат бериш керак?
Доимий мижоздан камроқ: қисқа муддат 7–14 кун ва кичик сумма, чегарани бир неча муваффақиятли тўловдан кейин оширинг.
Муддатни ёзма расмийлаштириш керакми?
Ҳа, ҳеч бўлмаса сумма ва сана кўрсатилган ёзишма — оғзаки келишув осон унутилади ва баҳсда исботлаш қийин.
Мижоз мунтазам тўловни кечиктирса, нима қилиш керак?
Чегарани камайтиринг ёки олдиндан тўловга ўтказинг, охир-оқибат тўласа ҳам: муддат ишончлиликка қараб берилади, танишлик муддатига эмас.
Олдиндан тўлов чегирмаси ёки мижозга муддат қайси бири фойдали?
Ишга боғлиқ, лекин чегирма хавфни камайтиради ва пул айланишини тезлаштиради, муддат эса аслида сизнинг ҳисобингиздан харидорга текин кредит.
Қисқача
- Муддат — кейинроқ тўлаш рухсати, хавф муддат тўловсиз ўтганда бошланади.
- Бир мижозга чегара — иш захирасининг 20–25 % идан кўп эмас, ҳатто доимий харидор учун ҳам.
- Янги мижозларга — қисқа муддат ва кичик сумма, чегарани аста-секин оширинг.
- Сумма ва муддатни ёзма қайд этинг, ҳеч бўлмаса мессенжердаги ёзишма билан.
- Муддат мижознинг ўтмишдаги хулқига қараб берилади, ёқишига ёки буюртма ҳажмига эмас.
- Олдиндан тўлов чегирмаси кўпинча ҳаммага текин муддат беришдан фойдалироқ.
