Устама ва маржа — одамлар энг кўп аралаштириб юборадиган икки фоиз: сотувчи 50 фоизлик устамани кўриб, нархнинг ярмини ишлаб топаётганини ўйлайди, аслида эса маржа — нархдаги ҳақиқий фойда улуши — икки марта камроқ чиқади. Бир товарни икки ҳисобда кўриб, янги бошловчилар қаерда хато қилишини кўрамиз.
Устама ва маржани қандай ҳисоблаш керак
Устама = (сотиш нархи − сотиб олиш нархи) ÷ сотиб олиш нархи × 100 %. У нархни қанча фоизга оширганингизни кўрсатади.
Маржа = (сотиш нархи − сотиб олиш нархи) ÷ сотиш нархи × 100 %. У якуний нархнинг қанча қисми фойда эканини кўрсатади.
Мисол: товар 100 000 сўмга сотиб олинди, 150 000 сўмга сотилди. Устама: (150 000 − 100 000) ÷ 100 000 × 100 % = 50 %. Маржа: (150 000 − 100 000) ÷ 150 000 × 100 % = 33,3 %. Бир хил фарқ турли фоиз беради, чунки турли сонларга бўлинади. Рақамлар шартли — ўзингизникини қўйинг.
Битта товар икки ҳисобда: чалкашлик қаерда
Агар сотувчи 50 фоиз маржа олишни истаса, устама 50 фоиз эмас, 100 фоиз бўлиши керак: 100 000 сўмга олиб, 200 000 сўмга сотилса, маржа = (200 000 − 100 000) ÷ 200 000 × 100 % = 50 %. Кўпчилик 50 фоизлик устама қўйиб, нархнинг ярмини ишлаб топаётганига астойдил ишонади — аслида учдан бир қисмини. Фарқ катта суммаларда айниқса сезиларли: машина, квартира, маиший техникада.
Устамадан барча харажатлардан кейинги фойдага қандай ўтиш керак
Бу формулалардаги устама ҳам, маржа ҳам — ижара, етказиб бериш, комиссия ва солиқлар чегирилгунга қадар бўлган фойда. Ҳақиқатан қанча қолганини билиш учун бу суммадан барча ўзгарувчи ва доимий харажатларни айириш керак. 150 000 сўмлик нархда 33,3 фоиз маржали товар 50 000 сўм устама беради, лекин етказиб бериш ва ўраш 15 000 сўм, комиссия яна 3 000 сўм бўлса, ҳақиқий фойда — 32 000 сўм, бу сотиш нархининг 21,3 фоизи. Комиссиялар тушумни қандай сезилмасдан еб қўйиши ҳақида пулни еб қўядиган комиссиялар мақоласида.
Жадвал: битта товарда устама ва маржа
| Нима ҳисобланади | Қандай ҳисобланади | Мисол |
|---|---|---|
| Сотиб олиш нархи | Таъминотчи нархи | 100 000 сўм |
| Сотиш нархи | Сотиб олиш + керакли устама | 150 000 сўм |
| Устама | (Сотиш − сотиб олиш) ÷ сотиб олиш × 100 % | 50 % |
| Маржа | (Сотиш − сотиб олиш) ÷ сотиш × 100 % | 33,3 % |
| Харажатлардан кейинги фойда | Устама − етказиш − комиссиялар | 32 000 сўм |
Янги бошловчиларнинг энг кўп учрайдиган хатоси
Энг кўп учрайдиган хато — нархни режалаштиришда сотиб олиш нархига эмас, сотиш нархига бўлиш ва аксинча, натижада устама ва маржани чалкаштириб юбориш. Иккинчи хато — устамани ҳисоблаб, ундан ҳали ижара, маош ва комиссия тўланиши кераклигини унутиш. Учинчиси — барча товарларга фарқсиз бир хил устама қўйиш, ҳолбуки қиммат ва арзон маҳсулотларда харажатлар улуши турлича.
Хизматларда устама ва маржани қандай ҳисоблаш керак
Хизматда «сотиб олиш нархи» — бу сарфланадиган материаллар ва уста вақти. Масалан, маникюр устаси материалларга 20 000 сўм сарфлайди, бир соат ишини 40 000 сўм деб баҳолайди, жами харажат — 60 000 сўм. Мижоздан 100 000 сўм олса, устама — (100 000 − 60 000) ÷ 60 000 × 100 % ≈ 67 %, маржа — (100 000 − 60 000) ÷ 100 000 × 100 % = 40 %. Хулоса бир хил: NARXTOP хизматлар бўлими шаҳардаги бошқа усталар қандай нархда ишлашини кўрсатади.
Нега устама ва маржани умуман фарқлаш керак
Устама нархни сотиб олишдан бошлаб тахминлаш босқичида қулай. Маржа эса тушумнинг неча фоизи сизда қолади деган саволга жавоб беришда қулай — одатда банклар ва инвесторлар бизнесни баҳолаганда айнан маржани сўрайди. Агар қарз пулини жалб қилишни режалаштирсангиз, кредит бўйича тўловни NARXTOP кредит калкуляторида кўриш мумкин, шартларини эса кредитлар бўлимида.
Кўп учрайдиган хатолар
- Нарх фарқини нотўғри асосга бўлиб, устама ва маржани аралаштириб юбориш.
- Устамани соф фойда деб қабул қилиб, харажат ва комиссияларни унутиш.
- Бутун ассортиментга бир хил устама қўйиш.
- Сотиб олиш нархи ошганда маржани қайта ҳисобламаслик.
Катта партия сотиб олишга ўз пули етмаса, қисқа муддатли қарзларни NARXTOP микроқарзлар бўлимида солиштириш мумкин. Устама ва маржа тўғри ҳисоблангандан кейин, кейинги қадам — уларни умумий фойдага олиб бориш, бу ҳақда ўз ишининг фойдасини қандай ҳисоблаш мақоласида.
Қисқа жавоблар
Устама маржадан нимаси билан фарқ қилади
Устама нарх фарқини сотиб олиш нархига бўлади, маржа — сотиш нархига. Бир хил сўмлик фарқда устама фоизи доим маржадан юқори бўлади.
Устамани маржага қандай айлантириш мумкин
Маржа = устама ÷ (100 % + устама) × 100 %. Масалан, 50 фоизлик устама 33,3 фоизлик маржа беради.
50 фоиз маржа олиш учун қанча устама керак
Устама 100 фоиз бўлиши керак — яъни сотиш нархи сотиб олиш нархидан икки марта юқори бўлиши керак.
Харажатларни ҳисобга олмай, фақат устама билан яшаш мумкинми
Йўқ: устамада ижара, етказиш, комиссия ва солиқлар ҳисобга олинмаган — ҳақиқий фойдани кўриш учун уларни алоҳида айириш керак.
Турли товарларга турли устама керакми
Ҳа, одатда арзон ва тез сотиладиган товарларга паст, кам учрайдиган ва қиммат товарларга юқори устама қўйилади — шунда дўкон ўртача ҳисобда фойдада қолади.
Қисқача
- Устама сотиб олиш нархидан, маржа сотиш нархидан ҳисобланади.
- Сўмдаги бир хил фойда формулага қараб турли фоиз беради.
- Устама соф фойда эмас — ундан харажат ва комиссиялар ҳали айрилади.
- Бошқалар билан солиштириш ва банк учун одатда айнан маржа керак бўлади.
- Мисоллардаги рақамлар шартли — ўз ҳақиқий сотиб олиш нархларингиз билан ҳисобланг.
