Ustama va marja — odamlar eng ko‘p aralashtirib yuboradigan ikki foiz: sotuvchi 50 foizlik ustamani ko‘rib, narxning yarmini ishlab topayotganini o‘ylaydi, aslida esa marja — narxdagi haqiqiy foyda ulushi — ikki marta kamroq chiqadi. Bir tovarni ikki hisobda ko‘rib, yangi boshlovchilar qayerda xato qilishini ko‘ramiz.
Ustama va marjani qanday hisoblash kerak
Ustama = (sotish narxi − sotib olish narxi) ÷ sotib olish narxi × 100 %. U narxni qancha foizga oshirganingizni ko‘rsatadi.
Marja = (sotish narxi − sotib olish narxi) ÷ sotish narxi × 100 %. U yakuniy narxning qancha qismi foyda ekanini ko‘rsatadi.
Misol: tovar 100 000 so‘mga sotib olindi, 150 000 so‘mga sotildi. Ustama: (150 000 − 100 000) ÷ 100 000 × 100 % = 50 %. Marja: (150 000 − 100 000) ÷ 150 000 × 100 % = 33,3 %. Bir xil farq turli foiz beradi, chunki turli sonlarga bo‘linadi. Raqamlar shartli — o‘zingiznikini qo‘ying.
Bitta tovar ikki hisobda: chalkashlik qayerda
Agar sotuvchi 50 foiz marja olishni istasa, ustama 50 foiz emas, 100 foiz bo‘lishi kerak: 100 000 so‘mga olib, 200 000 so‘mga sotilsa, marja = (200 000 − 100 000) ÷ 200 000 × 100 % = 50 %. Ko‘pchilik 50 foizlik ustama qo‘yib, narxning yarmini ishlab topayotganiga astoydil ishonadi — aslida uchdan bir qismini. Farq katta summalarda ayniqsa sezilarli: mashina, kvartira, maishiy texnikada.
Ustamadan barcha xarajatlardan keyingi foydaga qanday o‘tish kerak
Bu formulalardagi ustama ham, marja ham — ijara, yetkazib berish, komissiya va soliqlar chegirilgunga qadar bo‘lgan foyda. Haqiqatan qancha qolganini bilish uchun bu summadan barcha o‘zgaruvchi va doimiy xarajatlarni ayirish kerak. 150 000 so‘mlik narxda 33,3 foiz marjali tovar 50 000 so‘m ustama beradi, lekin yetkazib berish va o‘rash 15 000 so‘m, komissiya yana 3 000 so‘m bo‘lsa, haqiqiy foyda — 32 000 so‘m, bu sotish narxining 21,3 foizi. Komissiyalar tushumni qanday sezilmasdan yeb qo‘yishi haqida pulni yeb qo‘yadigan komissiyalar maqolasida.
Jadval: bitta tovarda ustama va marja
| Nima hisoblanadi | Qanday hisoblanadi | Misol |
|---|---|---|
| Sotib olish narxi | Ta’minotchi narxi | 100 000 so‘m |
| Sotish narxi | Sotib olish + kerakli ustama | 150 000 so‘m |
| Ustama | (Sotish − sotib olish) ÷ sotib olish × 100 % | 50 % |
| Marja | (Sotish − sotib olish) ÷ sotish × 100 % | 33,3 % |
| Xarajatlardan keyingi foyda | Ustama − yetkazish − komissiyalar | 32 000 so‘m |
Yangi boshlovchilarning eng ko‘p uchraydigan xatosi
Eng ko‘p uchraydigan xato — narxni rejalashtirishda sotib olish narxiga emas, sotish narxiga bo‘lish va aksincha, natijada ustama va marjani chalkashtirib yuborish. Ikkinchi xato — ustamani hisoblab, undan hali ijara, maosh va komissiya to‘lanishi kerakligini unutish. Uchinchisi — barcha tovarlarga farqsiz bir xil ustama qo‘yish, holbuki qimmat va arzon mahsulotlarda xarajatlar ulushi turlicha.
Xizmatlarda ustama va marjani qanday hisoblash kerak
Xizmatda «sotib olish narxi» — bu sarflanadigan materiallar va usta vaqti. Masalan, manikyur ustasi materiallarga 20 000 so‘m sarflaydi, bir soat ishini 40 000 so‘m deb baholaydi, jami xarajat — 60 000 so‘m. Mijozdan 100 000 so‘m olsa, ustama — (100 000 − 60 000) ÷ 60 000 × 100 % ≈ 67 %, marja — (100 000 − 60 000) ÷ 100 000 × 100 % = 40 %. Xulosa bir xil: NARXTOP xizmatlar bo‘limi shahardagi boshqa ustalar qanday narxda ishlashini ko‘rsatadi.
Nega ustama va marjani umuman farqlash kerak
Ustama narxni sotib olishdan boshlab taxminlash bosqichida qulay. Marja esa tushumning necha foizi sizda qoladi degan savolga javob berishda qulay — odatda banklar va investorlar biznesni baholaganda aynan marjani so‘raydi. Agar qarz pulini jalb qilishni rejalashtirsangiz, kredit bo‘yicha to‘lovni NARXTOP kredit kalkulyatorida ko‘rish mumkin, shartlarini esa kreditlar bo‘limida.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Narx farqini noto‘g‘ri asosga bo‘lib, ustama va marjani aralashtirib yuborish.
- Ustamani sof foyda deb qabul qilib, xarajat va komissiyalarni unutish.
- Butun assortimentga bir xil ustama qo‘yish.
- Sotib olish narxi oshganda marjani qayta hisoblamaslik.
Katta partiya sotib olishga o‘z puli yetmasa, qisqa muddatli qarzlarni NARXTOP mikroqarzlar bo‘limida solishtirish mumkin. Ustama va marja to‘g‘ri hisoblangandan keyin, keyingi qadam — ularni umumiy foydaga olib borish, bu haqda o‘z ishining foydasini qanday hisoblash maqolasida.
Qisqa javoblar
Ustama marjadan nimasi bilan farq qiladi
Ustama narx farqini sotib olish narxiga bo‘ladi, marja — sotish narxiga. Bir xil so‘mlik farqda ustama foizi doim marjadan yuqori bo‘ladi.
Ustamani marjaga qanday aylantirish mumkin
Marja = ustama ÷ (100 % + ustama) × 100 %. Masalan, 50 foizlik ustama 33,3 foizlik marja beradi.
50 foiz marja olish uchun qancha ustama kerak
Ustama 100 foiz bo‘lishi kerak — ya’ni sotish narxi sotib olish narxidan ikki marta yuqori bo‘lishi kerak.
Xarajatlarni hisobga olmay, faqat ustama bilan yashash mumkinmi
Yo‘q: ustamada ijara, yetkazish, komissiya va soliqlar hisobga olinmagan — haqiqiy foydani ko‘rish uchun ularni alohida ayirish kerak.
Turli tovarlarga turli ustama kerakmi
Ha, odatda arzon va tez sotiladigan tovarlarga past, kam uchraydigan va qimmat tovarlarga yuqori ustama qo‘yiladi — shunda do‘kon o‘rtacha hisobda foydada qoladi.
Qisqacha
- Ustama sotib olish narxidan, marja sotish narxidan hisoblanadi.
- So‘mdagi bir xil foyda formulaga qarab turli foiz beradi.
- Ustama sof foyda emas — undan xarajat va komissiyalar hali ayriladi.
- Boshqalar bilan solishtirish va bank uchun odatda aynan marja kerak bo‘ladi.
- Misollardagi raqamlar shartli — o‘z haqiqiy sotib olish narxlaringiz bilan hisoblang.
