Азиза ҳамкасбига ҳар ой 500 000 сўм беради — уч йилдан бери, банк ва шартномасиз, шунчаки навбат билан. Гап ана шундай ишлайди: бир гуруҳ одам ҳар ой бир хил миқдорда пул йиғади, йиғилган пулнинг ҳаммасини эса битта киши олади — навбат билан, ҳар ой бошқа одам. Кимдир буни «чек», кимдир «қизлар билан гап» деб атайди. Бу қандай ишлашини, қанчалик фойдали эканини ва нима нотўғри кетиши мумкинлигини тушунтирамиз.
Гап — фоизсиз ва банксиз пул йиғишнинг эски усули, деярли ҳар бир оилада таниш. Унинг фойдаси аниқ: пул йиғиш интизоми, бир неча ойда катта миқдор, ортиқча қоғозбозлик йўқ. Аммо кам гапириладиган хавфлар ҳам бор — «ташкилотчи пулни йиғиб ғойиб бўлди» деган воқеалар тасодифан юзага келмайди.
Гап нима ва у қандай ишлайди
Гап — одатда 5 дан 15 кишигача бўлган гуруҳ, улар ҳар ой бир хил миқдордаги пулни умумий кассага қўшади. Ойлик йиғилган пулнинг ҳаммасини битта иштирокчи олади — навбат билан, айлана тугаб, ҳар ким ўз улушини бир марта олгунча. Навбат тартиби — қуръа, хоҳиш ёки гуруҳдаги катта-кичикликка қараб белгиланади.
Қанча бериб, қанча олишингизни қандай ҳисоблаш мумкин
Формула оддий: тўлов миқдори = битта иштирокчининг бадали × иштирокчилар сони. Мисол: гуруҳда 10 киши, ҳар бири ойига 300 000 сўм қўшади — 300 000 × 10 = 3 000 000 сўм шу ой навбати келган кишига тегади (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг). Бутун айлана — 10 ой — давомида ҳар бир иштирокчи қанча олса, айнан шунча ҳам беради, фақат вақт бўйича бўлиб-бўлиб.
Фарқ — пулни қачон олишингизда. Навбатнинг бошида турган киши аслида қолганлардан фоизсиз қарз олади — катта пулни дарҳол олади, кейин аста-секин қайтаради. Навбатнинг охиридаги киши, аксинча, бутун йил йиғади, пулни эса охирида — аслида ўз пулини — олади, бу эса фоизсиз омонатга ўхшайди. Агар шу пул банк омонатида турса, бир йилда фоиз қўшиларди — гапда бу йўқ, унинг яширин нархи ана шу.
Қандай қоидаларни олдиндан келишиб олиш керак
Яхши гуруҳ бошиданоқ келишиб олади: бадал миқдори, йиғиш санаси, навбат тартиби, кимдир ўз вақтида тўлай олмаса нима бўлиши ва ким ҳисобни юритиши. Шу суҳбат бўлмаса, икки-уч ойдан кейин хафагарчилик бошланади — кимдир кеч тўлайди, навбат эса аллақачон келган бўлади.
— Агар шу ой тўлай олмасам-чи? — Унда кейинги навбатдагидан қарз оласан ёки ўрин алмашишни сўрайсан. Бу суҳбатни биринчи учрашувдаёқ қилган маъқул, пул керак бўлган пайт эмас.
Гапнинг фойдали томонлари
Асосий фойда — интизом: таниш одамлар даврасида бадал тўламаслик ўзича пул йиғишдан кўра қийинроқ. Иккинчи фойда — даромад маълумотномасиз ва гаровсиз катта пулни дарҳол олиш, агар навбатингиз эрта бўлса. Учинчиси — бу дўстлар ёки ҳамкасблар билан мунтазам кўришиш баҳонаси ҳам, кўплар учун бу нафақат пул ҳақида.
Гапнинг хавфлари
Асосий хавф — шартнома ўрнига ишонч: агар ташкилотчи пулни йиғиб ғойиб бўлса, уни қайтариб олишнинг иложи кам, тилхат одатда ҳеч ким ёзмайди. Иккинчи хавф — ўз улушини олган иштирокчи кейин тўлашни тўхтаца, қолганлар унинг улушини ўзлари ёпиши ёки гуруҳ ичида ҳал қилиши керак бўлади. Учинчи хавф — инфляция: айлана охирида олган пулинг бошида тургандан камроқ нарсага етади, шунинг учун баъзилар гап ўрнига долларда ёки сўмда омонатни танлайди — ҳеч бўлмаса пул шкафда ётмайди.
Таниш воқеа: ўн кишилик гуруҳда биттаси мартда ўз улушини олди, майда эса бошқа шаҳарга кўчиб ўтиб, қўнғироқларга жавоб беришни тўхтатди. Қолган ойлардаги бадалини бошқалар биргаликда ёпди ёки гап муддатидан олдин ёпилди — навбатнинг охиридагилардан бири эса ўз пулини кўрмай қолди. Катта пул навбатини уйда кутаётган бўлса, уйда нақд пулни қанча сақлаш кераклигини олдиндан билиб қўйиш фойдали.
Гап ёки банк омонати — нимани солиштириш керак
| Кўрсаткич | Гап | Банк омонати |
|---|---|---|
| Устама даромад | Йўқ | Банк ставкаси бўйича фоиз |
| Катта пулга кириш | Навбат эрта бўлса, дарҳол | Фақат муддат тугагач ёки фоиздан маҳрум бўлиб |
| Шартнома ва кафолат | Оғзаки келишув | Банк билан шартнома |
| Пул йўқотиш хавфи | Иштирокчи ғойиб бўлса, бор | Паст, омонат суғурталанган |
Ўз ставкангиз ва шартларингизни пул бўлимида солиштиринг, энг яқин банк филиалини эса банклар харитасидан топинг.
Кўп учрайдиган хатолар
Нотаниш одамлар билан гапга қўшилиш — гуруҳда яна ким борлигини ва ташкилотчига ким кафил эканини сўрамасдан. Бадалларни ёзиб бормаслик, ҳеч бўлмаса умумий чатда. Навбатнинг охирги рақамига рози бўлиш — шахсан сизга нима фойдали эканини солиштирмасдан: эрта пул олиш ёки фоизсиз йиғиш.
Қисқа жавоблар
Гап содда қилиб айтганда нима?
Гап — ҳар ой бир хил миқдорда пул қўшадиган одамлар гуруҳи, йиғилган пулнинг ҳаммасини эса навбат билан битта иштирокчи олади. Бу банк ва фоизсиз пул йиғиш ёки қарз олиш усули.
Гапда қатнашиш қонунийми?
Гапнинг ўзи — одамлар орасидаги шахсий келишув, молиявий маҳсулот эмас. У шартномага эмас, ишончга таянади, шунинг учун низо чиқса ҳимояланиш қийин.
Гапда одатда нечта одам бўлади?
Кўпинча 5 дан 15 кишигача — шундай йиғилиш қулай ва навбатни ҳисоблаш осон. Гуруҳ қанча катта бўлса, тўлов миқдори ҳам шунча катта, лекин кимдир сустлик қилиш хавфи ҳам ортади.
Гап ва ўзи йиғиш — қайси бири фойдали?
Агар ўзингиз пул йиға олсангиз ва йиғилганини сарфламасангиз, фоизли омонат фойдалироқ. Агар ташқи интизомсиз пул «тарқалиб кеца», гап мажбурий жамғарма вазифасини бажаради.
Гапдан муддатидан олдин чиқиб кетиш мумкинми?
Одатда мумкин, агар ҳали ўз улушингизни олмаган бўлсангиз — шунчаки тўлашни тўхтатасиз. Улушни аллақачон олган бўлсангиз, чиқиш қийинроқ — адолатли йўли қолган қарзни бошқаларга қайтариш.
Қисқача
- Гап — айлана бўйича бадал, ҳар ой битта иштирокчига навбат билан тўлов.
- Тўлов миқдори — битта одамнинг бадали иштирокчилар сонига кўпайтирилгани.
- Эрта навбат фоизсиз қарзга, кеч навбат фоизсиз омонатга ўхшайди.
- Асосий хавф — шартнома ўрнига ишонч: ғойиб бўлган ташкилотчи ёки тўламайдиган иштирокчи.
- Қўшилишдан олдин қоидаларни келишинг: муддатлар, навбат тартиби, бадал ўтказиб юборилса нима бўлади.
- Устама даромад керак бўлса, турли банкларнинг омонат шартларини солиштиринг.
