Aziza hamkasbiga har oy 500 000 so‘m beradi — uch yildan beri, bank va shartnomasiz, shunchaki navbat bilan. Gap ana shunday ishlaydi: bir guruh odam har oy bir xil miqdorda pul yig‘adi, yig‘ilgan pulning hammasini esa bitta kishi oladi — navbat bilan, har oy boshqa odam. Kimdir buni «chek», kimdir «qizlar bilan gap» deb ataydi. Bu qanday ishlashini, qanchalik foydali ekanini va nima noto‘g‘ri ketishi mumkinligini tushuntiramiz.
Gap — foizsiz va banksiz pul yig‘ishning eski usuli, deyarli har bir oilada tanish. Uning foydasi aniq: pul yig‘ish intizomi, bir necha oyda katta miqdor, ortiqcha qog‘ozbozlik yo‘q. Ammo kam gapiriladigan xavflar ham bor — «tashkilotchi pulni yig‘ib g‘oyib bo‘ldi» degan voqealar tasodifan yuzaga kelmaydi.
Gap nima va u qanday ishlaydi
Gap — odatda 5 dan 15 kishigacha bo‘lgan guruh, ular har oy bir xil miqdordagi pulni umumiy kassaga qo‘shadi. Oylik yig‘ilgan pulning hammasini bitta ishtirokchi oladi — navbat bilan, aylana tugab, har kim o‘z ulushini bir marta olguncha. Navbat tartibi — qur’a, xohish yoki guruhdagi katta-kichiklikka qarab belgilanadi.
Qancha berib, qancha olishingizni qanday hisoblash mumkin
Formula oddiy: to‘lov miqdori = bitta ishtirokchining badali × ishtirokchilar soni. Misol: guruhda 10 kishi, har biri oyiga 300 000 so‘m qo‘shadi — 300 000 × 10 = 3 000 000 so‘m shu oy navbati kelgan kishiga tegadi (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying). Butun aylana — 10 oy — davomida har bir ishtirokchi qancha olsa, aynan shuncha ham beradi, faqat vaqt bo‘yicha bo‘lib-bo‘lib.
Farq — pulni qachon olishingizda. Navbatning boshida turgan kishi aslida qolganlardan foizsiz qarz oladi — katta pulni darhol oladi, keyin asta-sekin qaytaradi. Navbatning oxiridagi kishi, aksincha, butun yil yig‘adi, pulni esa oxirida — aslida o‘z pulini — oladi, bu esa foizsiz omonatga o‘xshaydi. Agar shu pul bank omonatida tursa, bir yilda foiz qo‘shilardi — gapda bu yo‘q, uning yashirin narxi ana shu.
Qanday qoidalarni oldindan kelishib olish kerak
Yaxshi guruh boshidanoq kelishib oladi: badal miqdori, yig‘ish sanasi, navbat tartibi, kimdir o‘z vaqtida to‘lay olmasa nima bo‘lishi va kim hisobni yuritishi. Shu suhbat bo‘lmasa, ikki-uch oydan keyin xafagarchilik boshlanadi — kimdir kech to‘laydi, navbat esa allaqachon kelgan bo‘ladi.
— Agar shu oy to‘lay olmasam-chi? — Unda keyingi navbatdagidan qarz olasan yoki o‘rin almashishni so‘raysan. Bu suhbatni birinchi uchrashuvdayoq qilgan ma’qul, pul kerak bo‘lgan payt emas.
Gapning foydali tomonlari
Asosiy foyda — intizom: tanish odamlar davrasida badal to‘lamaslik o‘zicha pul yig‘ishdan ko‘ra qiyinroq. Ikkinchi foyda — daromad ma’lumotnomasiz va garovsiz katta pulni darhol olish, agar navbatingiz erta bo‘lsa. Uchinchisi — bu do‘stlar yoki hamkasblar bilan muntazam ko‘rishish bahonasi ham, ko‘plar uchun bu nafaqat pul haqida.
Gapning xavflari
Asosiy xavf — shartnoma o‘rniga ishonch: agar tashkilotchi pulni yig‘ib g‘oyib bo‘lsa, uni qaytarib olishning iloji kam, tilxat odatda hech kim yozmaydi. Ikkinchi xavf — o‘z ulushini olgan ishtirokchi keyin to‘lashni to‘xtatsa, qolganlar uning ulushini o‘zlari yopishi yoki guruh ichida hal qilishi kerak bo‘ladi. Uchinchi xavf — inflyatsiya: aylana oxirida olgan puling boshida turgandan kamroq narsaga yetadi, shuning uchun ba’zilar gap o‘rniga dollarda yoki so‘mda omonatni tanlaydi — hech bo‘lmasa pul shkafda yotmaydi.
Tanish voqea: o‘n kishilik guruhda bittasi martda o‘z ulushini oldi, mayda esa boshqa shaharga ko‘chib o‘tib, qo‘ng‘iroqlarga javob berishni to‘xtatdi. Qolgan oylardagi badalini boshqalar birgalikda yopdi yoki gap muddatidan oldin yopildi — navbatning oxiridagilardan biri esa o‘z pulini ko‘rmay qoldi. Katta pul navbatini uyda kutayotgan bo‘lsa, uyda naqd pulni qancha saqlash kerakligini oldindan bilib qo‘yish foydali.
Gap yoki bank omonati — nimani solishtirish kerak
| Ko‘rsatkich | Gap | Bank omonati |
|---|---|---|
| Ustama daromad | Yo‘q | Bank stavkasi bo‘yicha foiz |
| Katta pulga kirish | Navbat erta bo‘lsa, darhol | Faqat muddat tugagach yoki foizdan mahrum bo‘lib |
| Shartnoma va kafolat | Og‘zaki kelishuv | Bank bilan shartnoma |
| Pul yo‘qotish xavfi | Ishtirokchi g‘oyib bo‘lsa, bor | Past, omonat sug‘urtalangan |
O‘z stavkangiz va shartlaringizni pul bo‘limida solishtiring, eng yaqin bank filialini esa banklar xaritasidan toping.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Notanish odamlar bilan gapga qo‘shilish — guruhda yana kim borligini va tashkilotchiga kim kafil ekanini so‘ramasdan. Badallarni yozib bormaslik, hech bo‘lmasa umumiy chatda. Navbatning oxirgi raqamiga rozi bo‘lish — shaxsan sizga nima foydali ekanini solishtirmasdan: erta pul olish yoki foizsiz yig‘ish.
Qisqa javoblar
Gap sodda qilib aytganda nima?
Gap — har oy bir xil miqdorda pul qo‘shadigan odamlar guruhi, yig‘ilgan pulning hammasini esa navbat bilan bitta ishtirokchi oladi. Bu bank va foizsiz pul yig‘ish yoki qarz olish usuli.
Gapda qatnashish qonuniymi?
Gapning o‘zi — odamlar orasidagi shaxsiy kelishuv, moliyaviy mahsulot emas. U shartnomaga emas, ishonchga tayanadi, shuning uchun nizo chiqsa himoyalanish qiyin.
Gapda odatda nechta odam bo‘ladi?
Ko‘pincha 5 dan 15 kishigacha — shunday yig‘ilish qulay va navbatni hisoblash oson. Guruh qancha katta bo‘lsa, to‘lov miqdori ham shuncha katta, lekin kimdir sustlik qilish xavfi ham ortadi.
Gap va o‘zi yig‘ish — qaysi biri foydali?
Agar o‘zingiz pul yig‘a olsangiz va yig‘ilganini sarflamasangiz, foizli omonat foydaliroq. Agar tashqi intizomsiz pul «tarqalib ketsa», gap majburiy jamg‘arma vazifasini bajaradi.
Gapdan muddatidan oldin chiqib ketish mumkinmi?
Odatda mumkin, agar hali o‘z ulushingizni olmagan bo‘lsangiz — shunchaki to‘lashni to‘xtatasiz. Ulushni allaqachon olgan bo‘lsangiz, chiqish qiyinroq — adolatli yo‘li qolgan qarzni boshqalarga qaytarish.
Qisqacha
- Gap — aylana bo‘yicha badal, har oy bitta ishtirokchiga navbat bilan to‘lov.
- To‘lov miqdori — bitta odamning badali ishtirokchilar soniga ko‘paytirilgani.
- Erta navbat foizsiz qarzga, kech navbat foizsiz omonatga o‘xshaydi.
- Asosiy xavf — shartnoma o‘rniga ishonch: g‘oyib bo‘lgan tashkilotchi yoki to‘lamaydigan ishtirokchi.
- Qo‘shilishdan oldin qoidalarni kelishing: muddatlar, navbat tartibi, badal o‘tkazib yuborilsa nima bo‘ladi.
- Ustama daromad kerak bo‘lsa, turli banklarning omonat shartlarini solishtiring.
