Янги қарз олишни тўхтатиш вақти келганини қандай билиш мумкин

Рустам ойликкача микрозаёмни аллақачон учинчи ой кетма-кет оларди — аввал машинани шошилинч таъмирлаш учун, кейин совға учун, кейин шунчаки «ойликкача етказиш» учун. Ҳар сафар сумма кичик кўринарди ва бугунги аниқ муаммони ҳал қиларди. Фақат янги қарз эски қарзни ёпишга кетаётганини, янги эҳтиёжга эмаслигини ҳисоблаб кўргандагина, гап машинада ёки совғада эмаслиги аён бўлди.

Янги қарз олишни тўхтатиш вақти келганини қандай билиш мумкин? Тўғри белги: агар янги қарз эскисини ёпиш учун олинса ёки ундан тушган пул дарҳол жорий тўловларга кеца, бир марталик мақсадга эмас — бу муаммони ҳал қилиш эмас, уни орқага суриш.

Тўхташ вақти келганининг беш белгиси

• Янги қарз эскисининг тўловини ёпиш учун олинади, аниқ харид ёки мақсад учун эмас.
• Жами қанча қарздор эканингизни ҳисоблашни тўхтатдингиз, чунки рақам қўрқитади.
• Ҳар ой тахминан бир хил суммани бир хил оддий харажатлар учун қарзга оласиз.
• Банк ёки микрозаём хизмати аввал саволсиз рухсат берган жойда энди рад қиляпти.
• Оилада пул ҳақидаги суҳбат ким кимга қанча қарздорлиги ҳақидаги жанжалга айланади.

Қандай ҳисоблаш

Ўзингизни битта ҳисоб билан текширишингиз мумкин: ойига янги қарзлар билан қанча пул олаётганингизни ва эски қарзлар бўйича қанча тўлаётганингизни солиштиринг. Агар янги қарзлар суммаси эски тўловларга яқин ёки кўпроқ бўлса — бу доира бўйлаб ҳаракат, ундан чиқиш эмас.

Биринчи мисол, рақамлар шартли: бир ойда Рустам иккита микрозаём билан 1 200 000 сўм олди, эски қарзлар бўйича эса 1 000 000 тўлади. Фарқ: 1 200 000 − 1 000 000 = 200 000 сўм — яъни янги қарзнинг деярли ҳаммаси янги мақсадга эмас, эски қарзларга кетди.

Иккинчи мисол: бошқа одамда ойига янги қарзлар 300 000 сўм, эски қарзлар бўйича тўловлар эса 900 000. Бу ерда янги қарзлар эски тўловларга нисбатан кичик — сигнал бошқача: асосий муаммо янги қарзларда эмас, эски қарзнинг ўзида, уни кредит калкуляторида қайта ҳисоблаш керак.

Нега айнан ойликкача микрозаём хавфли

Микрозаёмнинг муддати қисқа ва қисқа муддат ҳисобига кўпинча фоизи юқори — у бир марталик ҳолат учун мўлжалланган, мунтазам фойдаланиш учун эмас. Агар уни ҳар ой шунчаки «етказиш» учун олсангиз, ортиқча тўлов одатдаги узун муддатли кредитга қараганда тезроқ тўпланади, қарз олиш одати эса деярли автоматик бўлиб қолади.

Ҳаётдан икки воқеа

Бозордаги таниш воқеа: сотувчи бир нечта хизматдан навбат билан қарз олиб, бирини иккинчиси билан ёпиб юрарди ва бу «вақтинча шундай бўлиб қолди» деб ўйларди. Аслида схема деярли бир йил давом этди, у ўтириб барча қарзларни қоғозга ёзгунча — умумий сумма биринчи қарздан уч баравар ўсиб кетгани маълум бўлди.

— Бошидан қанча қарз олганингизни ҳисоблаганмисиз? — Ростини айцам, йўқ, фақат кейинги тўловни эслайман.

Бошқа оилада эса микрозаём тўлови эрининг маоши билан бир санага тўғри келганда, бир марта яна қарз олмасликка, бир ой шарт бўлмаган харажатларни қисқартириб янги қарзсиз қарзни ёпишга қарор қилишди — кутганларидан оғирроқ бўлди, лекин қарз суммаси ўсишдан тўхтади.

Янги қарз ўрнига нима қилиш

1. Барча жорий қарзларни ёзиб, даромад билан солиштиринг — усул қор тўпи усули ҳақидаги мақолада кўриб чиқилган.
2. Кредит тарихингизни текширинг — тез-тез янги қарз олиш уни бузади ва келажакда фойдали кредит олиш имкониятини камайтиради.
3. Янги қарз ўрнига бир ойга шарт бўлмаган харажатларни қисқартиринг.
4. Эски қарз берган киши билан гаплашиб, тўловни кўчиришни муҳокама қилинг — бу кўпинча янги қарздан арзон.
5. Агар янги қарзлар суммаси мунтазам эски тўловларга кетаётган бўлса — бу тўхташ сигнали, яна пул манбаи излаш эмас.

Тез-тез учрайдиган хатолар

• Ҳар бир янги қарзни умумий манзарага қарамай, алоҳида воқеа деб ҳисоблаш.
• Ҳис-туйғу асосида, турли хизматлар шартларини солиштирмасдан қарз олиш.
• Янги қарздан тушган пул эски қарзга кетганини оиладан яшириш.
• Банк рад жавобини сигнал эмас, «шунчаки омад келмади» деб ҳисоблаш.

Қисқа жавоблар

Қарзлар боғлиқликка айланганини қандай билиш мумкин?

Агар ҳар ой бир хил оддий харажатлар учун қарз олсангиз ва янги қарз эскисини ёпса — бу бир марталик ёрдам эмас, мунтазам қарзга боғлиқлик.

Банк кредитда рад қилса нима қилиш керак?

Рад жавоби кўпинча банкнинг ўз ҳисоби бўйича юқори қарз юкини билдиради — бошқа манба излаш ўрнига жорий қарзларни камайтириш керак.

Микрозаёмнинг ўзи хавфлими?

Йўқ, агар у бир марталик ва тушунарли муддатли аниқ мақсад учун бўлса — хавф эски қарзларни ёпиш учун мунтазам қайта-қайта олишда.

Қарз олишга ўрганиб қолган бўлсам, қандай тўхташ мумкин?

Бир ой янги қарзсиз ўтишдан бошланг: харажатларни қисқартиринг, эски қарздор билан кечиктиришни келишинг ва барча қарзларнинг ҳақиқий суммасини қоғозга ёзинг.

Қисқача

• Асосий белги — янги қарз мақсад учун эмас, эскисини ёпиш учун кетади.
• Ҳар ой янги қарзлар суммасини эски тўловлар билан солиштиринг.
• Банк ёки микрозаём хизматининг рад жавоби — тўхташ сигнали, бошқа манба эмас.
• Микрозаём бир марталик ҳолат учун мос, мунтазам фойдаланиш учун эмас.
• Яна қарз олишдан олдин барча қарзларни ёзиб, оила даромади билан солиштиринг.