Чилонзордаги квартира эгаси ижарачилар кўчиб кетаётганда ботиб қолган диванни кўриб, бутун депозитни ушлаб қолмоқчи бўлди — диван бузилган-ку. Ижарачи эса: «Биз икки йил яшадик, диван шунча яшамайди ҳам», деди. Узоқ баҳслашишди, диван кирганда қандай бўлганини эслашга ҳаракат қилишди — расм сақланмаган эди. Бошиданоқ мебел ёши ва табиий эскириши ҳисобланган акт бўлганида, баҳс бир дақиқада ҳал бўларди.
Квартирани бир йил ижарага беришда мебел ва техника эскиришини қандай ҳисоблаш керак — бу ҳар бир уй эгаси ижарачилар кўчиб кетаётганда дуч келадиган савол. Эскириш ва бузилиш ўртасидаги фарқ — «ҳеч нарса тўламайди» ва «қоплаши керак» ўртасидаги фарқ, иккала томон пулига ҳам боғлиқ.
Эскириш нима, бузилиш нима
Эскириш — бу нарсанинг оддий фойдаланишдан табиий хусусият йўқотиши: диван шаклини йўқотади, матоси сўнади, кир ювиш машинасининг мотори заифлашади. Бузилиш — бу ижарачи айби билан етказилган шикаст: дазмол билан куйдирилган стол, синиган музлатгич эшиги, суюқлик тўкилган матрас. Эскириш учун ижарачи тўламайди, бузилиш учун — нарсанинг қолдиқ қиймати бўйича тўлайди.
Йиллар бўйича эскиришни қандай ҳисоблаш керак
Формула оддий: қолдиқ қиймат = сотиб олиш нархи − (нарх ÷ хизмат муддати × фойдаланилган йиллар). Ҳар тоифадаги нарсанинг ўз тахминий хизмат муддати бор: юмшоқ мебел — 5–7 йил, кир ювиш машинаси ва музлатгич — 7–10 йил, ошхона гарнитури — 10–15 йил, матрас — 5–8 йил. Рақамлар шартли, модел учун муддат бошқача бўлиши мумкин.
Мисол (рақамлар шартли, ўзингизники билан алмаштиринг): диван 6 000 000 сўмга олинган, хизмат муддати 6 йил. Бир йилда у 6 000 000 ÷ 6 = 1 000 000 сўм қийматини йўқотади. Икки йилдан кейин қолдиқ қиймат: 6 000 000 − 1 000 000 × 2 = 4 000 000 сўм. Диван оддий фойдаланишда ботиб қолган бўлса — бу эскириш, тўлов йўқ. Сигарета билан куйдирилган бўлса — бу бузилиш, ижарачи шикаст пайтидаги қолдиқ қийматни қоплайди, янгисининг нархини эмас.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Йиллик эскириш | Сотиб олиш нархи ÷ хизмат муддати | 6 000 000 ÷ 6 = 1 000 000 сўм/йил |
| Қолдиқ қиймат | Нарх − (йиллик эскириш × йиллар) | 6 000 000 − 1 000 000 × 2 = 4 000 000 сўм |
| Бузилишда қоплаш | Воқеа пайтидаги қолдиқ қиймат | 4 000 000 сўм, янгисининг тўлиқ нархи эмас |
Кириш ва чиқишда актга нима ёзилади
- Ҳар бир мебел ва техника буюмини тахминий сотиб олинган йили билан санаб чиқиш;
- киришдаги кўринадиган нуқсонларни кўрсатиш — ҳар бир хона ва техниканинг расми;
- техниканинг ишлашини алоҳида қаторда белгилаш — ишлайди ёки йўқ;
- актни иккала томон имзолаб, ижара шартномаси билан бирга сақлаш.
Шартнома ва актни ижара эълонлари платформасида ишлатиладиган намуна асосида тузиш қулай, янги эълонни эса эълон бериш шаклидан жойлаштириш мумкин.
Уй эгалари ва ижарачиларнинг одатий хатолари
Кўпинча шундай бўлади: уй эгаси эски диван учун янгисининг нархида пул талаб қилади, ундан олдин ҳам беш йил ишлатилганини ҳисобга олмай. Бошқа хато — квартирани акциз бериш, хотирага таяниб: бир йилдан кейин нарсаларнинг аниқ ҳолатини эслаш деярли имконсиз.
— Ижарачи диван шундай эди деса-чи? — Шунинг учун киришда телефонда сана билан расмга оламиз.
Депозитни қайтаришда қандай ҳисобланади
Депозитдан бузилиш суммаси қолдиқ қиймат бўйича айирилади, табиий эскириш эмас. Ижарачи эҳтиёткорлик билан яшаган бўлса ва аниқ шикастлар бўлмаса, депозит тўлиқ қайтарилади, мебел янгидек кўринмаса ҳам — бу уй эгаси ҳисобга оладиган нормал амортизация. Мебел ва депозит бўйича ҳисобингизни кўчмас мулк бўлимидаги бозор ставкалари билан солиштиринг ёки уй-жой калкуляторида текширинг.
Қисқа жавоблар
Ижара квартирасида мебел эскиришини қандай ҳисоблаш керак?
Сотиб олиш нархини нарсанинг тахминий хизмат муддатига бўлиб, фойдаланилган йилларга кўпайтиринг — ҳосил бўлган сумма нархдан айирилади, бу тўпланган эскириш.
Ижарачи мебелнинг табиий эскириши учун тўлайдими?
Йўқ, табиий эскириш учун ижарачи тўламайди — бу оддий фойдаланишдан нарса қийматининг нормал йўқолиши, уни мулкдор ўз зиммасига олади.
Эскиришни мулк бузилишидан қандай ажратиш мумкин?
Эскириш — оддий эксплуатациядан хусусиятларнинг аста-секин йўқолиши, бузилиш эса — ижарачи айби билан аниқ шикаст: куйдириш, синган жой, suv тўкилиши, нотўғри фойдаланишдан синиш.
Киришда акт бўлмаса нима қилиш керак?
Томонлар рози бўлган ҳолда жорий расм ва ҳолат тавсифи билан кейинроқ тузиш мумкин — кеч бўлса ҳам йўқдан яхши, лекин янги ижарачилар учун акт албатта керак.
Қисқача
- Эскириш — табиий қиймат йўқотиш, бузилиш — ижарачи айби билан шикаст, ижарачи фақат бузилиш учун тўлайди;
- эскириш нархни хизмат муддатига бўлиб, фойдаланилган йилларга кўпайтириб ҳисобланади;
- бузилишда янгисининг нархи эмас, нарсанинг қолдиқ қиймати қопланади;
- кириш ва чиқишда расмли акт иккала томон учун ҳам нервни ва пулни тежайди;
- депозитдан бузилиш айирилади, мебел ва техниканинг табиий амортизацияси эмас.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
