Азизбек ва Малика Чилонзордаги автосалонда банк калкуляторида ойига 1 800 000 сўм тўловни кўришди. Рақам чидаб бўладигандек туюлди, тўрт ойдан кейин суғурта ҳисоби келмагунча, кейин тормоз колодкалари алмаштирилмагунча, кейин газ нархи ошмагунча. Ой охиригача маош етмай қолди. «Даромаднинг неча фоизи машинага кетиши мумкин» деган саволни улар кеч беришди — кредит аллақачон қўлда эди.
Жавоб оддий: машинанинг бутун харажатига — тўлов, ёқилғи, суғурта, техник хизмат — оила даромадининг 15–20 фоизидан кўп ажратмаслик керак. Бу банкнинг расмий қоидаси эмас, оддий соғлом фикр. Кимнингдир даромади катта бўлса, улуш камроқ бўлиши мумкин; кимгадир машина иш учун керак бўлса, вақтинча улуш юқорироқ бўлиши мумкин — лекин 20 фоиздан узоқлашган сари кутилмаган ҳолатларга захира камаяди.
Даромаднинг неча фоизи машинага кетиши мумкин
Агар ҳаммасини — нафақат кредит тўловини — ҳалол ҳисобласангиз, оқилона улуш оила умумий даромадининг 10–20 фоизи атрофида. 10 фоиздан паст — қулай, бюджетга деярли босим бермайди. 25 фоиздан юқори — машина энди бюджетни эмас, бюджет машинани бошқараяпти.
Кредит тўловидан ташқари машина харажатига нима киради
«Машинага чидайманми» деб ҳисоблаётганларнинг асосий хатоси — фақат автокредит ёки муддатли тўлов суммасига қараш. Аслида ойига яна қуйидагилар қўшилади:
- ёқилғи — юрилган масофа ва двигател турига боғлиқ;
- суғурта, агар расмийлаштирилган бўлса — ойлик ҳисобда;
- режали техник хизмат — йиллик суммани ҳам 12 га бўлинг;
- ювиш, тўхташ жойи, майда таъмир — кўпинча унутиладиган харажатлар;
- амортизация — машина ҳовлида турса ҳам ҳар йили нархдан йўқотади.
Ўз улушингизни мисолда ҳисоблаш
Формула: улуш = (ойига машинага кетган барча харажат ÷ оила ойлик даромади) × 100%. Кредит тўловини алоҳида текшириш учун босқичма-босқич йўриқнома кредит тўловини ҳисоблаш мақоласида бор.
Мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг). Оила даромади — ойига 8 000 000 сўм. Автокредит тўлови — 1 800 000, ёқилғи — 700 000, ойлик ҳисобда суғурта — 150 000, техник хизмат ва майда харажатлар — 250 000. Жами машина харажати — 2 900 000 сўм. Улуш: 2 900 000 ÷ 8 000 000 × 100% = 36%. Бу кўп — машина даромаднинг учдан бир қисмидан ортиғини еб қўяди, қолганига пул деярли қолмайди.
Худди шу оиланинг арзонроқ машина билан иккинчи мисоли: тўлов 900 000, ёқилғи 600 000, суғурта 100 000, хизмат 200 000 — жами 1 800 000. Улуш: 22,5% — оқилона чегарага яқинроқ.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Ойлик мисол |
|---|---|---|
| Кредит тўлови | банк графигидан | 1 800 000 сўм |
| Ёқилғи | ўртача сарф × нарх × масофа | 700 000 сўм |
| Суғурта | йиллик сумма ÷ 12 | 150 000 сўм |
| Техник хизмат | йиллик сумма ÷ 12 | 250 000 сўм |
| Жами улуш | сумма ÷ даромад × 100% | 36% |
Улуш 20 фоиздан ошса нима қилиш керак
Машинани дарҳол сотишга шошилманг. Аввал совуқ бошли қайта ҳисобланг: баъзи қатновларни автобус билан алмаштириш, харажат одатларини маошдан маошгача яшаш мақоладагидек қайта кўриш мумкин. Умумий молия режаси — пул бўлимида. Қайта ҳисобдан кейин ҳам улуш юқори бўлса, оилада икки йўл бор: даромадни ошириш ёки машина харажатини камайтириш — арзонроқ машина олиш, кредит муддатини узайтириш, каскодан воз кечиб мажбурий суғурта билан чекланиш.
Нега битта оила аъзоси даромадидан ҳисоблаш хато
Кўп учрайдиган ҳолат: эр ёлғиз ўз маошига кредит олади, аслида оила бюджети умумий. Бутун оила даромадидан ҳисобланган улуш ҳаққонийроқ — ва қарор ҳиссиётда эмас, рақамда қабул қилинади.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- фақат кредит тўлови ҳисобланади, ёқилғи ва суғурта унутилади;
- даромад «қўлга тегмасдан» ҳисобланади, аслида қўлга камроқ тушади;
- мавсумий харажатлар — қиш шинаси, йиллик техник кўрик — ҳисобга олинмайди;
- улуш битта турмуш ўртоғи даромадидан ҳисобланади, ҳолбуки тўлайдиган бутун оила.
Қисқа жавоблар
Даромаднинг неча фоизини машинага сарфлаш мумкин?
Оқилона чегара — оила умумий даромадининг 10–20 фоизи, бунга тўлов, ёқилғи, суғурта ва техник хизмат киради. Бу расмий норма эмас, оддий ҳисоб қоидаси.
Машинага даромаднинг 20 фоизидан кўпроғини сарфласа бўладими?
Бўлади, агар бу онгли танлов бўлса ва бошқа харажатларга захира қолса — масалан, машина иш учун керак бўлса. Лекин улуш қанчалик юқори бўлса, даромад камайган ҳолатда захира шунчалик кам бўлади.
Кредитдан ташқари машина харажатига яна нима киради?
Ёқилғи, суғурта, техник хизмат, ювиш ва тўхташ жойи, шунингдек амортизация — машинанинг бир йилда нархдан йўқотган қисми.
Машина бюджет учун жуда қиммат эканини қандай тушуниш мумкин?
Агар барча машина тўловларидан кейин оилада захирага пул қолмаса ва одатий харажатлар ой охирида минусга чиқса — машина бюджет кўтара оладигандан кўпроқ еяпти демакдир.
Машина олишдан олдин ҳисоб-китобни нимадан бошлаш керак?
Машинага ойлик барча келажакдаги харажатларни қўшиб, оила даромадига бўлинг. Тўловни олдиндан автокредит калкуляторида кўриш мумкин.
Қисқача
- Машинага сарфланадиган оқилона улуш — даромаднинг 10–20 фоизи, фақат кредит тўлови эмас.
- Ҳисобга ёқилғи, суғурта, техник хизмат, ювиш ва амортизация киради.
- Формула: улуш = ойлик машина харажати ÷ оила даромади × 100%.
- Битта одамнинг эмас, бутун оила даромадидан ҳисобланг.
- Улуш 25 фоиздан юқори бўлса — машина танлови ёки кредит шартларини қайта кўриб чиқинг.
- Харид олдидан юрилган машиналар бозорини солиштиринг ва тўловни олдиндан ҳисобланг.
