Карима Аҳметовна квартирасини ўғлига ҳадя қилди, лекин бир нарсадан қўрқарди: бирданига у янги хотин олиб келса-ю, у бир куни «бу менинг квартирам, хонани бўшатиб бер» деса-чи. Уйни тириклигида фарзандларига топширмоқчи бўлган, лекин бошпанасиз қолишни истамайдиган кўп кекса одамларга таниш ташвиш.
Ҳадя берувчининг умрбод яшаш ҳуқуқи билан ҳадя қилиш мумкин — бу шарт тўғридан-тўғри ҳадя шартномасининг ўзида ёзилади. Ҳадя берувчи мулк ҳуқуқини беради, лекин умри охиригача уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқини ўзида қолдиради. Буни қандай расмийлаштириш ва нимага эътибор бериш кераклигини кўриб чиқамиз.
Яшаш ҳуқуқи шартномада қандай ёзилади
Кўчмас мулк ҳадя шартномасини ҳар қандай ҳолатда нотариус тасдиқлайди ва у давлат рўйхатидан ўтказилади (ЎзР ФКнинг 504-моддаси). Айнан шу шартномага шарт киритилади: ҳадя берувчи мулк ҳуқуқи ҳадя олувчига ўтгандан кейин ҳам квартирада умрбод яшаш ҳуқуқини сақлаб қолади. Формулировкани нотариусга ишониб топширган маъқул — аниқ сўзларга қараб шарт кўчмас мулк реестрида қандай ҳимояланиши боғлиқ.
Ҳадя берувчига бундай шарт нима учун керак
Бу уй-жойни тириклигида топшириш ва янги эгаси билан муносабатлар қандай шаклланишига боғлиқ бўлмаслик усули. Бундай шарциз ҳадя берувчи юридик жиҳатдан ҳуқуқсиз оддий ижарачига айланади — назарий жиҳатдан янги эгаси квартирани бўшатишни талаб қилиши мумкин. Шарт ёзилган бўлса, ҳадя берувчида шартноманинг ўзида қайд этилган, квартирада қолиш учун асос бўлади.
— Ўғлим квартирани сотишга қарор қилса, мени ҳайдаб юбормайдиларми? — Савол бекорга эмас, шунинг учун яшаш шарти оғзаки эмас, шартноманинг ўзига ёзилади.
Янги эгаси квартирани соца нима бўлади
Бу ерда шарт айнан қандай рўйхатдан ўтказилган ва шартномада қандай ифодалангани муҳим — бу эгаси алмашганда яшаш ҳуқуқи сақланиб қолишига тўғридан-тўғри таъсир қилади. «Биз қариндошмиз-ку» деган оғзаки ваъдаларга таянманг: расмийлаштиришда нотариусдан шарт қандай ҳимояланишини ва квартира кейинчалик сотилса ёки яна ҳадя қилинса нима бўлишини батафсил тушунтириб беришини сўранг.
Бундай ҳадяни бекор қилса бўладими
Бекор қилиш қоидалари оддий ҳадядаги билан бир хил: ЎзР ФКнинг 507-моддасидаги ёпиқ асослар рўйхати — ҳадя олувчининг ҳадя берувчи ёки унинг оиласи ҳаёти ёки соғлиғига қарши қасддан жинояти, ҳадя берувчи учун катта қимматга эга нарсани бутунлай йўқотиш хавфи, ёки шартномада олдиндан ёзилган, ҳадя берувчи ҳадя олувчидан кўпроқ умр кўрган тақдирдаги бекор қилиш ҳуқуқи. Шунчаки «фикрим ўзгарди» ёки «янги келин билан чиқишолмадик» бу рўйхатга кирмайди. Ҳадя ҳали якунланмаган — бу фақат ваъда бўлса — ҳадя берувчи ўз аҳволи сезиларли ёмонлашганда ундан воз кечишга ҳақли (506-модда), лекин бу бошқа, олдинги босқич.
Вариантларни солиштириш
| Вариант | Ҳадя берувчи тириклигида ким эгаси | Ҳадя берувчи қаерда яшайди | Ҳадя берувчи учун хавф |
|---|---|---|---|
| Оддий ҳадя | ҳадя олувчи | яшаш ҳуқуқи қайд этилмаган | юқорироқ |
| Яшаш ҳуқуқи билан ҳадя | ҳадя олувчи | ҳуқуқ шартномада мустаҳкамланган | тўғри расмийлаштирилса паст |
| Васият | ҳадя берувчининг ўзи | ўлимигача ўзи | тириклигида минимал |
Қандай ҳисоблаш: бундай шарт пулда нима беради
Формула оддий: Ҳадя берувчининг йиллик тежамкорлиги = шунга ўхшаш уй-жой ижараси ойига × 12 ой.
Мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг): шу туманда бир хонали квартира ижараси ойига 3 000 000 сўм туради. Яшаш ҳуқуқисиз ҳадя берувчи бир йилда ижарага 3 000 000 × 12 = 36 000 000 сўм сарфлаган бўларди. Ҳадя қилинган квартирада умрбод яшаш ҳуқуқи айнан шу суммани ҳар йили тежайди.
Тескари томони: учинчи шахснинг яшаш ҳуқуқи рўйхатдан ўтказилган обременениели квартиралар одатда ўхшашларига қараганда арзонроқ сотилади, чунки харидор учун у дарҳол кўчиб кириш учун бўш эмас. Аниқ чегирма миқдори бозорга боғлиқ — обременениели ва обременениесиз квартиралар сотувидаги ўхшаш эълонларни солиштиринг.
Ким ҳақ: низони таҳлил қилиш
Одатий ҳолат: ота уйни ўғлига умрбод яшаш шарти билан ҳадя қилди, бир неча йилдан кейин ўғил уйланди ва келин қайнотаси «халақит бермаслиги» ва бошқа қариндошларга кўчиб кетишини талаб қила бошлади. Ўғилнинг позицияси: уй энди уники, у қандай яшашни ўзи ҳал қилади. Отанинг позицияси: яшаш ҳуқуқи ҳадя шартномасида ёзилган, ҳеч ким уни розилигисиз маҳрум қила олмайди.
Қарор нимага боғлиқ: рўйхатдан ўтказилган шартномада шарт айнан қандай ифодаланган, ҳадя берувчи бу ҳуқуқни ҳимоя қилиш учун нотариусга ёки фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилганми, ҳадя берувчини ҳақиқатан кўчириб юборишга уринишлар борми. Оиладаги муносабатларнинг ёмонлашиши ўз-ўзидан шартномада тўғридан-тўғри ёзилган ва рўйхатдан ўтказилган ҳуқуқни бекор қилмайди.
Тез-тез учрайдиган хатолар
Яшаш ҳуқуқи ҳақида оғзаки, «ишонч асосида» келишиш — шартномада ёзилмаса, бу ҳуқуқ эмас, илтимос. Квартира келажакда сотилганда шарт қандай ҳимояланишини нотариусдан аниқлаштирмаслик. Яшаш ҳуқуқини мулк ҳуқуқи билан аралаштириб юбориш — ҳадя берувчи фақат яшашни ўзида қолдирса ҳам, квартиранинг ўзини барибир топширади.
Қисқа жавоблар
Квартирани ҳадя қилиб, унда яшашда давом эца бўладими?
Ҳа, агар ҳадя берувчининг умрбод яшаш шарти ҳадя шартномасида тўғридан-тўғри ёзилган ва у билан бирга рўйхатдан ўтказилган бўлса.
Янги эгаси квартирани соца, яшаш ҳуқуқи нима бўлади?
Бу шарт қандай ифодаланган ва рўйхатдан ўтказилганига боғлиқ — расмийлаштиришда нотариусдан бу ҳуқуқ кейинчалик қандай ҳимояланишини аниқлаштиринг.
Муносабатлар бузилса, яшаш ҳуқуқи билан ҳадяни бекор қилса бўладими?
Йўқ, бекор қилиш фақат ЎзР ФКнинг 507-моддасидаги ёпиқ рўйхат бўйича мумкин, муносабатларнинг шунчаки ёмонлашиши бу рўйхатда йўқ.
Бундай шарт билан ҳадяни расмийлаштириш оддийсидан қимматроқми?
Нотариус ва рўйхатдан ўтказиш харажатлари умуман ўхшаш — аниқ нархни жойида аниқлаштиринг, фарқ эса айнан шартнинг ифодаланишида.
Қисқача
- Ҳадя берувчининг умрбод яшаш ҳуқуқи тўғридан-тўғри кўчмас мулк ҳадя шартномасида ёзилади.
- Шартномани ҳар қандай ҳолатда нотариус тасдиқлайди, у шартни тўғри ифодалашда ҳам ёрдам беради (504-модда).
- Бундай ҳадяни фақат 507-моддадаги ёпиқ рўйхат бўйича бекор қилиш мумкин.
- Квартира янги эгаси томонидан сотилганда яшаш ҳуқуқи тақдири шартнинг ифодаланиши ва рўйхатга боғлиқ.
- Бундай шартдан тежалган пулни ўхшаш уй-жой ижараси нархи орқали ҳисоблаш мумкин.
- Расмийлаштиришдан олдин вазиятингизни нотариусга кўрсатинг — умумий тартиб сизнинг ҳолатингизни таҳлил қилишнинг ўрнини босмайди.
Ўз туманингиздаги уй-жой нархларини NARXTOP даги кўчмас мулк бўлимида солиштиринг, тежамкорликни ҳисоблаш учун ижара нархини эса уй-жой калкулятори орқали аниқланг. Кексаликда уй-жойни бошқача таъминлаш ҳақида кекса ота-оналар учун иккинчи уй сифатида дала ҳовли мақоласида, нархларни солиштиришда адашмаслик ҳақида эса квадрат метр нархини қандай солиштириш мақоласида ўқинг.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда қарор ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки юристга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
