O‘zbekiston — dunyoda yagona davlat, uni har tomondan xuddi o‘zi kabi dengizga chiqishi yo‘q davlatlar o‘rab turadi: okeanga yetish uchun Toshkentdan chiqqan yuk kamida ikki chegaradan o‘tadi. Shuning uchun qo‘shnilar bilan munosabat biz uchun mavhum siyosat emas, balki tovar yetib boradimi, ariqda suv bo‘ladimi va chegaradan o‘tish qancha turadi degan masala.
Mintaqada O‘zbekistonning to‘rtta qo‘shnisi bor — Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston — hamda janubda Afg‘oniston. Beshala chegara ham xarakteri bilan turlicha: qayerdadir jonli savdo, qayerdadir o‘nlab yillar kelishilgan bahsli uchastkalar. Kim kimligini va nega so‘nggi yillarda ko‘p narsa siljiganini baho bermay, bosiqlik bilan ko‘rib chiqamiz.
Aniq tovar aylanmasi va tariflar har yili o‘zgaradi, shuning uchun dolzarb qiymatlarni yangi manbalarda tekshiring, qo‘shnilar valyutasi kursini esa NARXTOP valyuta kurslari bo‘limida ko‘rish qulay.
Qo‘shnilarimiz kim va nimasi bilan farq qiladi
Qozog‘iston — hudud bo‘yicha eng katta qo‘shni va mintaqadagi asosiy savdo hamkori, shimolga, Rossiyaga va undan Yevropaga asosiy yo‘l undan o‘tadi. Qirg‘iziston va Tojikiston — tog‘li qo‘shnilar, ular bilan umumiy vodiylarimiz va chegara ortidagi ko‘p qarindoshlik rishtalarimiz bor. Turkmaniston yopiq va ehtiyotkor yashaydi, biroq undan g‘arbga, Kaspiyga yo‘nalishlar o‘tadi.
Afg‘oniston alohida masala: qiyin va oldindan aytib bo‘lmaydigan qo‘shni, ammo aynan undan Hind okeani portlariga eng qisqa yo‘l yotadi.
So‘nggi yillarda nima o‘zgardi
Qisqacha aytganda — mintaqa gaplasha boshladi. Uzoq vaqt chegaralar ko‘p joyda yopiq edi: viza, ayrim uchastkalarda minalar, to‘silgan yo‘llar, chegara postlarida bir necha kunlik navbat. 2010-yillar oxiridan teskari jarayon boshlandi: o‘tkazish punktlari ochildi, viza rejimi soddalashdi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar va temir yo‘l qatnovi tiklandi.
Markaziy Osiyoning besh davlati rahbarlari muntazam uchrashuvi formati ham paydo bo‘ldi — maslahat uchrashuvlari, unda suv, savdo va transport haqida chetdan vositachisiz kelishiladi. Bu umumiy organlarga ega ittifoq emas, suhbat maydoni, ammo mintaqa o‘lchovida bunday uchrashuvlarning o‘zi sezilarli siljish.
Ochiq chegara nima uchun kerak
Ochiq chegara faqat siyosat emas, aniq oilaning puli haqida. Chegara tumani aholisi arzonroq bo‘lgan narigi tomondagi bozorga boradi; dehqon hosilini qo‘shni viloyat bozoriga olib boradi, garchi u boshqa davlatda bo‘lsa ham; yuk mashinasi haydovchisi postdan bir sutkada emas, bir soatda o‘tadi va yetkazib berish narxi tushadi.
Biznes uchun ochiqlik oldindan aytib bo‘lishlikni bildiradi. Chegaradagi qoidalar tushunarli va har oyda o‘zgarmasa, kompaniya yetkazishlarni rejalashtira oladi va ular ostida moliya ola oladi. Ish uchun bunday qarzlar qanday tuzilishi NARXTOP biznes kreditlari bo‘limida yozilgan, tashqi savdoning soliq tomonini esa O‘zbekistonda biznes uchun soliqlar maqolasi bilan tekshirgan foydali.
Suv — eng nozik masala
Mintaqaning asosiy daryolari — Amudaryo va Sirdaryo — Qirg‘iziston va Tojikiston tog‘larida tug‘iladi, O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston dalalari esa quyi oqimda yotadi. Shundan abadiy ayri: yuqori davlatlarga suv qishda elektr uchun kerak, quyidagilarga esa yozda sug‘orish uchun. Bir oqimni bir vaqtda ikki xil ishlatib bo‘lmaydi.
Suv haqida kelishish qiyin, chunki xato narxi baland: yozda suv yetmasa — bu paxta va sabzavot hosilining yo‘qolishi, ya'ni millionlab odamlarning daromadi. Shuning uchun suv bitimlari yillar davomida muhokama qilinadi va aynan suv ko‘pincha mintaqaviy uchrashuvlar markazida turadi.
Transport: yo‘llar bilan qanday bog‘langanmiz
Dengizsiz hamma narsa yo‘llar, temir yo‘l va samolyotlarga tayanadi. Biz uchun asosiy yo‘nalishlar — Qozog‘iston orqali shimolga, Qirg‘iziston orqali sharqqa Xitoyga va Afg‘oniston orqali janubga okeanga. Har bir yangi ko‘prik, tunnel yoki ochilgan o‘tish hamma uchun yetkazish vaqti va narxini qisqartiradi.
Tranzit yana daromad hamdir: begona yuk o‘tadigan davlat o‘tish uchun haq oladi, shu bois mintaqada qulay koridor bo‘lish uchun raqobat ham bor.
| Qo‘shni | O‘zbekiston uchun ahamiyati | Nozik mavzu |
|---|---|---|
| Qozog‘iston | Asosiy savdo hamkori, shimolga yo‘l | Tranzit tariflari va navbatlar |
| Qirg‘iziston | Umumiy vodiylar, Xitoyga yo‘l | Ayrim chegara uchastkalari, suv |
| Tojikiston | Tog‘ suvi, qarindoshlik rishtalari | Daryo oqimini taqsimlash |
| Turkmaniston | G‘arbga, Kaspiyga yo‘nalish | Yopiqlik, o‘z qoidalari |
| Afg‘oniston | Okeanga eng qisqa yo‘l | Beqarorlik, xavfsizlik |
Tez-tez uchraydigan yanglish tushunchalar
- «Markaziy Osiyo — yagona blok». Yo‘q, bu o‘z manfaatiga ega besh xil davlat; umumiy hukumat va umumiy valyuta yo‘q.
- «Chegaralar doim yopiq bo‘lgan». Ular goh ochilib, goh yopilgan; hozirgi ochiqlik berilgan narsa emas, ayrim qarorlar natijasi.
- «Suv cheksiz». Mintaqa daryolari cheklangan va sug‘orish hamda energetikaga to‘liq bo‘lingan, ortiqcha suv yo‘q.
- «Qo‘shnilar hamma narsada raqib». Savdoda — ha, ammo tranzit va suvda ularga urishdan ko‘ra kelishish foydaliroq.
Qisqa javoblar
O‘zbekistonning nechta qo‘shnisi bor?
O‘zbekiston bilan besh davlat chegaradosh: Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg‘oniston. Birinchi to‘rttasi Markaziy Osiyo mintaqasi hamkori, Afg‘oniston janubroqda va alohida turadi.
Nega suv shunday o‘tkir masala?
Daryolar ba'zi davlatlarning tog‘larida tug‘iladi, dalalar esa boshqalarda, quyi oqimda yotadi. Yuqoridagilarga suv qishda elektr uchun, quyidagilarga yozda sug‘orish uchun kerak. Bir oqim, ikki mos kelmaydigan manfaat, bahs shundan.
Ochiq chegara oddiy odamga nima beradi?
Chegara bozorlarida arzonroq tovar, tezroq yetkazish, narigi tomondagi qarindoshni ko‘rish osonroq. Biznes uchun — yetkazish barqarorligi va rejalashtirish imkoni. Yig‘indida bu narxlarni pasaytiradi.
Mintaqada Yevropa Ittifoqi kabi umumiy ittifoq bormi?
To‘liq muqobili yo‘q. Rahbarlarning muntazam maslahat uchrashuvlari formati bor, unda suv, savdo va transport muhokama qilinadi. Bu suhbat maydoni, umumiy qonun va valyutaga ega davlatustuvor organlar emas.
Qisqacha
- O‘zbekiston dengizga chiqishi yo‘q davlatlar bilan o‘ralgan, shu bois qo‘shnilar bilan munosabat savdoning omon qolishi masalasi.
- Qo‘shni beshta: Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg‘oniston, hamma chegara turlicha.
- 2010-yillar oxiridan mintaqa ochila boshladi: o‘tkazish punktlari, vizalar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar, rahbarlar uchrashuvlari.
- Eng nozik mavzu — suv: yuqori davlatlarga u qishda, quyidagilarga yozda kerak.
- Aniq tovar aylanmasi va tariflar o‘zgaradi, dolzarb qiymatlarni yangi manbalarda tekshiring.
Daromadning bir qismini barqaror shaklda ishonchli ajratib qo‘yishga omonat va depozitlar bo‘limi yordam beradi, chegara ortida ish yuritadiganlarga kreditlar bo‘limi asqotadi.
