Ўзбекистон — дунёда ягона давлат, уни ҳар томондан худди ўзи каби денгизга чиқиши йўқ давлатлар ўраб туради: океанга етиш учун Тошкентдан чиққан юк камида икки чегарадан ўтади. Шунинг учун қўшнилар билан муносабат биз учун мавҳум сиёсат эмас, балки товар етиб борадими, ариқда suv бўладими ва чегарадан ўтиш қанча туради деган масала.
Минтақада Ўзбекистоннинг тўртта қўшниси бор — Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон — ҳамда жанубда Афғонистон. Бешала чегара ҳам характери билан турлича: қаердадир жонли савдо, қаердадир ўнлаб йиллар келишилган баҳсли участкалар. Ким кимлигини ва нега сўнгги йилларда кўп нарса силжиганини баҳо бермай, босиқлик билан кўриб чиқамиз.
Аниқ товар айланмаси ва тарифлар ҳар йили ўзгаради, шунинг учун долзарб қийматларни янги манбаларда текширинг, қўшнилар валютаси курсини эса NARXTOP валюта курслари бўлимида кўриш қулай.
Қўшниларимиз ким ва нимаси билан фарқ қилади
Қозоғистон — ҳудуд бўйича энг катта қўшни ва минтақадаги асосий савдо ҳамкори, шимолга, Россияга ва ундан Европага асосий йўл ундан ўтади. Қирғизистон ва Тожикистон — тоғли қўшнилар, улар билан умумий водийларимиз ва чегара ортидаги кўп қариндошлик ришталаримиз бор. Туркманистон ёпиқ ва эҳтиёткор яшайди, бироқ ундан ғарбга, Каспийга йўналишлар ўтади.
Афғонистон алоҳида масала: қийин ва олдиндан айтиб бўлмайдиган қўшни, аммо айнан ундан Ҳинд океани портларига энг қисқа йўл ётади.
Сўнгги йилларда нима ўзгарди
Қисқача айтганда — минтақа гаплаша бошлади. Узоқ вақт чегаралар кўп жойда ёпиқ эди: виза, айрим участкаларда миналар, тўсилган йўллар, чегара постларида бир неча кунлик навбат. 2010-йиллар охиридан тескари жараён бошланди: ўтказиш пунктлари очилди, виза режими соддалашди, тўғридан-тўғри рейслар ва темир йўл қатнови тикланди.
Марказий Осиёнинг беш давлати раҳбарлари мунтазам учрашуви формати ҳам пайдо бўлди — маслаҳат учрашувлари, унда suv, савдо ва транспорт ҳақида четдан воситачисиз келишилади. Бу умумий органларга эга иттифоқ эмас, суҳбат майдони, аммо минтақа ўлчовида бундай учрашувларнинг ўзи сезиларли силжиш.
Очиқ чегара нима учун керак
Очиқ чегара фақат сиёсат эмас, аниқ оиланинг пули ҳақида. Чегара тумани аҳолиси арзонроқ бўлган нариги томондаги бозорга боради; деҳқон ҳосилини қўшни вилоят бозорига олиб боради, гарчи у бошқа давлатда бўлса ҳам; юк машинаси ҳайдовчиси постдан бир суткада эмас, бир соатда ўтади ва етказиб бериш нархи тушади.
Бизнес учун очиқлик олдиндан айтиб бўлишликни билдиради. Чегарадаги қоидалар тушунарли ва ҳар ойда ўзгармаса, компания етказишларни режалаштира олади ва улар остида молия ола олади. Иш учун бундай қарзлар қандай тузилиши NARXTOP бизнес кредитлари бўлимида ёзилган, ташқи савдонинг солиқ томонини эса Ўзбекистонда бизнес учун солиқлар мақоласи билан текширган фойдали.
Suv — энг нозик масала
Минтақанинг асосий дарёлари — Амударё ва Сирдарё — Қирғизистон ва Тожикистон тоғларида туғилади, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Туркманистон далалари эса қуйи оқимда ётади. Шундан абадий айри: юқори давлатларга suv қишда электр учун керак, қуйидагиларга эса ёзда суғориш учун. Бир оқимни бир вақтда икки хил ишлатиб бўлмайди.
Suv ҳақида келишиш қийин, чунки хато нархи баланд: ёзда suv етмаса — бу пахта ва сабзавот ҳосилининг йўқолиши, яъни миллионлаб одамларнинг даромади. Шунинг учун suv битимлари йиллар давомида муҳокама қилинади ва айнан suv кўпинча минтақавий учрашувлар марказида туради.
Транспорт: йўллар билан қандай боғланганмиз
Денгизсиз ҳамма нарса йўллар, темир йўл ва самолётларга таянади. Биз учун асосий йўналишлар — Қозоғистон орқали шимолга, Қирғизистон орқали шарққа Хитойга ва Афғонистон орқали жанубга океанга. Ҳар бир янги кўприк, туннел ёки очилган ўтиш ҳамма учун етказиш вақти ва нархини қисқартиради.
Транзит яна даромад ҳамдир: бегона юк ўтадиган давлат ўтиш учун ҳақ олади, шу боис минтақада қулай коридор бўлиш учун рақобат ҳам бор.
| Қўшни | Ўзбекистон учун аҳамияти | Нозик мавзу |
|---|---|---|
| Қозоғистон | Асосий савдо ҳамкори, шимолга йўл | Транзит тарифлари ва навбатлар |
| Қирғизистон | Умумий водийлар, Хитойга йўл | Айрим чегара участкалари, suv |
| Тожикистон | Тоғ суви, қариндошлик ришталари | Дарё оқимини тақсимлаш |
| Туркманистон | Ғарбга, Каспийга йўналиш | Ёпиқлик, ўз қоидалари |
| Афғонистон | Океанга энг қисқа йўл | Беқарорлик, хавфсизлик |
Тез-тез учрайдиган янглиш тушунчалар
- «Марказий Осиё — ягона блок». Йўқ, бу ўз манфаатига эга беш хил давлат; умумий ҳукумат ва умумий валюта йўқ.
- «Чегаралар доим ёпиқ бўлган». Улар гоҳ очилиб, гоҳ ёпилган; ҳозирги очиқлик берилган нарса эмас, айрим қарорлар натижаси.
- «Suv чексиз». Минтақа дарёлари чекланган ва суғориш ҳамда энергетикага тўлиқ бўлинган, ортиқча suv йўқ.
- «Қўшнилар ҳамма нарсада рақиб». Савдода — ҳа, аммо транзит ва сувда уларга уришдан кўра келишиш фойдалироқ.
Қисқа жавоблар
Ўзбекистоннинг нечта қўшниси бор?
Ўзбекистон билан беш давлат чегарадош: Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Афғонистон. Биринчи тўрттаси Марказий Осиё минтақаси ҳамкори, Афғонистон жануброқда ва алоҳида туради.
Нега suv шундай ўткир масала?
Дарёлар баъзи давлатларнинг тоғларида туғилади, далалар эса бошқаларда, қуйи оқимда ётади. Юқоридагиларга suv қишда электр учун, қуйидагиларга ёзда суғориш учун керак. Бир оқим, икки мос келмайдиган манфаат, баҳс шундан.
Очиқ чегара оддий одамга нима беради?
Чегара бозорларида арзонроқ товар, тезроқ етказиш, нариги томондаги қариндошни кўриш осонроқ. Бизнес учун — етказиш барқарорлиги ва режалаштириш имкони. Йиғиндида бу нархларни пасайтиради.
Минтақада Европа Иттифоқи каби умумий иттифоқ борми?
Тўлиқ муқобили йўқ. Раҳбарларнинг мунтазам маслаҳат учрашувлари формати бор, унда suv, савдо ва транспорт муҳокама қилинади. Бу суҳбат майдони, умумий қонун ва валютага эга давлатустувор органлар эмас.
Қисқача
- Ўзбекистон денгизга чиқиши йўқ давлатлар билан ўралган, шу боис қўшнилар билан муносабат савдонинг омон қолиши масаласи.
- Қўшни бешта: Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Афғонистон, ҳамма чегара турлича.
- 2010-йиллар охиридан минтақа очила бошлади: ўтказиш пунктлари, визалар, тўғридан-тўғри рейслар, раҳбарлар учрашувлари.
- Энг нозик мавзу — suv: юқори давлатларга у қишда, қуйидагиларга ёзда керак.
- Аниқ товар айланмаси ва тарифлар ўзгаради, долзарб қийматларни янги манбаларда текширинг.
Даромаднинг бир қисмини барқарор шаклда ишончли ажратиб қўйишга омонат ва депозитлар бўлими ёрдам беради, чегара ортида иш юритадиганларга кредитлар бўлими асқотади.
