Ekspert izohi — Odilov Mexruz: «25 yillik moliyaviy maslahatchi sifatida soya iqtisodiyotni ikki tomondan ko’rdim. Bu darslikdagi abstraksiya emas — bu kundalik hayot. Daromadini ro’yxatdan o’tkazmaydigan taksi haydovchisi. Naqd pul evaziga ishlaydigan ta’mirlash ustasi. Aylanmasining bir qismini kassa orqali o’tkazmaydigan optovchi. Bu odamlar yovuz emas — ular oqilona iqtisodiy qarorlar qabul qilyapti. Bu mavzuni tushunish — haqiqiy iqtisodiyot qanday ishlashini tushunishni anglatadi.»
Soya iqtisodiyot nima — oddiy tushuntirish
Soya iqtisodiyot — rasmiy statistikada hisobga olinmaydigan, soliqqa tortilmaydigan va davlat tomonidan tartibga solinmaydigan iqtisodiy faoliyat majmui. Bu, albatta, noqonuniy faoliyat emas — ko’pincha gap oddiygina rasmiy ro’yxatdan o’tmasdan olib boriladigan qonuniy mashg’ulotlar haqida boradi.
Iqtisodchilar soya iqtisodiyotning bir necha tarkibiy qismini ajratadi:
| Turi | Nima o’z ichiga oladi | Misol |
| Norasmiy iqtisodiyot | Ro’yxatdan o’tmasdan qonuniy faoliyat | Xususiy repetitor, YaTTsiz usta, uy xodimi |
| Kulrang iqtisodiyot | Aylanmaning bir qismi soliqdan yashiriladi | Do’kon kassa tushumi pasaytirib ko’rsatadi |
| Jinoiy iqtisodiyot | Noqonuniy faoliyat | Kontrabanda, soxtalar, noqonuniy xizmatlar |
| Natural xo’jalik | Shaxsiy ehtiyojlar uchun ishlab chiqarish | Bog’, uy chorva — sotish uchun emas |
Muhim tushunish: soya iqtisodiyotning asosiy qismi — jinoiy faoliyat emas, balki turli sabablarga ko’ra rasmiy doiradan tashqarida mavjud bo’lgan oddiy mehnat va biznes. Aynan shu muammoni murakkab qiladi — u bilan kurashish faqat jinoyatchilar emas, oddiy odamlarga qarshi kurashishni ham anglatadi.
Soya iqtisodiyot ko’lami: bu qanchalik katta muammo
Turli xalqaro tashkilotlar baholariga ko’ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda soya iqtisodiyot rasmiy YaIMning 25%dan 50% va undan ko’prog’ini tashkil etadi. O’zbekiston ham kiraydigan o’tish iqtisodiyotiga ega mamlakatlarda bu ko’rsatkich an’anaviy ravishda yuqori.
Turli baholarga ko’ra, O’zbekistonda soya iqtisodiyotning ulushi tarixiy jihatdan YaIMning sezilarli qismini tashkil etgan. So’nggi yillarda olib borilayotgan biznesni legallashtirish siyosati, kichik biznes uchun soliqqa tortishni soddalashtirish va savdoni raqamlashtirish — aynan ushbu ulushni kamaytirishga qaratilgan.
Nima uchun odamlar soyaga chiqadi: sabablarga halol tahlil
Bu kalit savol. Soya iqtisodiyot tasodifiy hodisa emas. Bu odamlarning aniq sharoitlarga beradigan oqilona javobi. Sabablarni tushunish — u bilan qanday ishlashni tushunishni anglatadi.
1. Yuqori soliq va ma’muriy yuk
Biznes ro’yxatdan o’tkazish bir necha oy, o’nlab hujjat va sezilarli xarajatlar talab qilsa — ko’pchilik shunchaki norasmiy ishlashni afzal ko’radi. Soliqlar yuqori, ularni to’lash esa sezilmas naf keltirsa — ulardan bo’yin tovlash mantig’i tushunarli bo’ladi.
2. Davlat institutlariga ishonchsizlik
Tadbirkor o’z huquqlarining himoyasiga ishonmasa, sudga ishonmasa va tekshiruvlardan qo’rqsa — u ko’rinmas bo’lib qolishni afzal ko’radi. Soya iqtisodiyot qisman o’zboshimchalikdan himoya qiladi.
3. Past daromad va tanlov yo’qligi
Ko’p odamlar uchun norasmiy bandlik — tanlov emas, zaruriyat. Uy ustasi, ko’cha savdogari, mehnat shartnomasiz ishchi — ular kichik daromadning bir qismini soliq va badallarga yo’qotib ololmaydi.
4. Rasmiy ro’yxatdan o’tishning murakkabligi
Byurokratik to’siqlar — haqiqiy muammo. Odam qonuniy ishlashni istaydi, lekin ro’yxatdan o’tish tartibi shunchalik murakkabki, boshidayoq voz kechadi.
5. Naqd hisob-kitoblar madaniyati
Naqd pul to’lash odatiy bo’lgan jamiyatlarda soya hisob-kitoblar — me’yor. To’lovlarni raqamlashtirish (kartalar, QR-kodlar, mobil ilovalar) — iqtisodiyotni soyadan chiqarishning asosiy vositalaridan biri.
Soya iqtisodiyot haqiqiy hayotda qanday ko’rinadi
Keng tarqalgan aniq misollarni keltiramiz:
| Vaziyat | Nima uchun bu soya iqtisodiyot | Ko’lam |
| Repetitor cheksiz naqd pul oladi | Daromad deklaratsiya qilinmaydi, soliq to’lanmaydi | Ommaviy |
| Ta’mirlash ustasi YaTTsiz ishlaydi | Rasmiy ro’yxat yo’q, soliq yo’q | Juda ommaviy |
| Do’kon ba’zan chek bermaydi | Tushumning bir qismi kassadan o’tmaydi | Keng tarqalgan |
| Xodim oylik maoshining bir qismini konvertda oladi | Ish beruvchi ijtimoiy badallarda tejamoqda | Kichik biznesda ommaviy |
| Taksi haydovchisi rasmiy xizmatdan foydalanmaydi | Sayohatlardan soliq yo’q, ro’yxat yo’q | Agregatorlar bilan kamaymoqda |
| Frilanser to’lovni shaxsiy kartaga oladi | Xorijiy daromad deklaratsiya qilinmaydi | O’sib borayotgan segment |
Iqtisodiyot va davlat uchun oqibatlar
Soya iqtisodiyot butun jamiyat uchun jiddiy tizimli muammolar yaratadi:
Byudjet yo’qotishlari — asosiy muammo
Davlat yo’llar, kasalxonalar, maktablar qurilishiga ketishi kerak bo’lgan soliqlarni olmaydi. Soya sektor qanchalik katta bo’lsa — ijtimoiy ne’matlarga shunchalik kam mablag’ sarflanadi.
Nohaq raqobat
Barcha soliqlarni halol to’lab, barcha xarajatlarni ko’tarayotgan rasmiy biznes, buni qilmaydigan soya raqibiga yutqazadi. Bu qonuniy biznesni rag’batsizlantiradi va soyaga chiqish uchun motivatsiya yaratadi.
Ishchilarning zaif ijtimoiy himoyasi
Rasmiy mehnat shartnomasisiz ishchi pensiya huquqi to’plamaydi, kasalxona yoki ishdan bo’shatilganda himoyalanmaydi, kredit ololmaydi. Bu eng zaiflarni zarba beradi.
Kredit va investitsiyalarga cheklangan kirish
Norasmiy biznes bank kreditini ololmaydi, yirik korporativ mijozlar bilan ishlay olmaydi, investitsiya jalb qilolmaydi. Bu uning o’sishini cheklaydi.
Korrupsiya
Soya iqtisodiyot korrupsiya uchun qulay muhit yaratadi: amaldorlar norasmiy to’lovlar evaziga qoidabuzarliklardan ko’z yumish imkoniga ega bo’ladi.
| Oqibat | Davlat uchun | Jamiyat uchun |
| Soliq yo’qotishlari | Byudjet taqchilligi, investitsiya kamayadi | Yo’llar, kasalxonalar, maktablar yomonroq |
| Nohaq raqobat | Qonuniy biznes degeneratsiyasi | Nohaq bozor, yomonroq xizmat |
| Ijtimoiy himoyasiz ishchilar | Ijtimoiy yordam tizimiga yuk | Pensiya qashshoqligi, himoyasizlik |
| Korrupsiya | Institutlarga ishonch pasayadi | Pora berish normalashadi |
| Cheklangan biznes o’sishi | Iqtisodiyot sekin rivojlanadi | Ish joylari va maoshlar kamroq |
Nima uchun davlat soya iqtisodiyot bilan kurashadi
Soya iqtisodiyot bilan kurash — bu shunchaki ko’proq soliq yig’ish istagi emas. Bu barcha bozor ishtirokchilari uchun halol, shaffof va barqaror iqtisodiy sharoitlar yaratishga urinish.
Kurashning asosiy vositalari
- To’lovlarni raqamlashtirish. Kassa apparatlari, majburiy QR-kodlar, karta terminallari — bularning barchasi tranzaksiyalarni ko’rinadigan qiladi. O’zbekiston bu yo’nalishni faol rivojlantirmoqda.
- Ro’yxatdan o’tish va soliqqa tortishni soddalashtirish. Soyadan chiqish qanchalik oson va arzon bo’lsa — shunchalik ko’p odamlar buni qiladi. Kichik biznes uchun soddalashtirilgan soliq rejimini joriy etish — kalit chora.
- Soliq madaniyatini oshirish. Odamlar pul haqiqiy nea’matlarga — yo’llar, kasalxonalar, maktablar — sarflanayotganini ko’rsa, soliqlarni ishtiyoq bilan to’laydi.
- Nazorat va sanksiyalar. Tekshiruvlar, jarimalar, cheklovlar — tizimning zaruriy qismi, garchi asosiy bo’lmasa ham.
- Legallashtirish uchun rag’bat yaratish. Soliq amnesitiyalari, yangi YaTT uchun imtiyozlar, bepul biznes ro’yxatdan o’tkazish — bularning barchasi to’siqlarni kamaytiradi.
O’zbekistonda biznesni legallashtirish: so’nggi yillar trendi
O’zbekiston biznesni soyadan chiqarish siyosatini faol amalga oshirmoqda. So’nggi yillardagi asosiy qadamlar:
- Kichik biznes uchun soddalashtirilgan soliq tizimini joriy etish
- Onlayn-kassalar va terminallarni majburiy joriy etish
- Payme, Click, Uzum va bank kartalari orqali naqdsiz to’lovlarni rivojlantirish
- YaTT ro’yxatdan o’tkazishni soddalashtirish — onlayn, bir kunda
- Kichik biznesning alohida toifalari uchun soliq imtiyozlari
- Maxsus rejimlar orqali o’z-o’zini bandlaganlarni qo’llab-quvvatlash dasturlari
Bu islohotlarning natijasi: O’zbekistonda so’nggi 5 yilda ro’yxatdan o’tgan YaTT va kichik korxonalar soni sezilarli darajada o’sdi. Savdoni raqamlashtirish — asosiy omillardan biri. To’lovlar karta orqali o’tganda tushumi yashirish ancha qiyinlashadi.
Legallashtirish biznesning o’ziga nima uchun foydali
Ko’p tadbirkorlar rasmiy sektorda ishlash haqiqiy afzalliklar berishini tushunmaydi:
| Rasmiy biznes beradi | Soya biznes bundan mahrum |
| Bank kreditlariga kirish | Bank oborot va hisobotlarsiz kreditlamaydi |
| Yirik mijozlar bilan ishlash | Korporatsiyalar va davlat buyurtmachilar YaTT/MChJ bilan shartnoma talab qiladi |
| Nizolarda huquqiy himoya | Shartnomasisiz huquqiy himoya yo’q |
| O’lchash va investitsiya | Investor soyaga pul tikmaydi |
| Pensiya huquqlari | Staj faqat rasmiy chegirmalar bilan to’planadi |
| Psixologik tinchlik | Tekshiruvlar va jarimalardan qo’rquv |
Ko’p so’raladigan savollar
Soya iqtisodiyot har doim yomon?
Davlat moliyasi nuqtai nazaridan — ha. Lekin muayyan odamlarning tirikchilik qilishi nuqtai nazaridan — ba’zan bu yagona mavjud yo’l. Shuning uchun iqtisodchilar soya iqtisodiyotni iblis sifatida ko’rsatmaydi, balki uning sabablarini o’rganadi va legallashtirish to’siqlarini kamaytirish yo’llarini qidiradi.
Soya iqtisodiyotni tamoman yo’q qilish mumkinmi?
Dunyoning birorta mamlakatida bu yo’q. Hatto eng rivojlangan iqtisodiyotlarda ham norasmiy sektor mavjud — shunchaki u kichikroq. Davlatning maqsadi — nol soya emas, balki oqilona darajalarga kamaytirish va rasmiy ishlash soyada ishlashdan foydali bo’lgan sharoitlar yaratish.
YaTT sifatida ishlash foydali yoki soyada qolish?
Qisqa muddatda — soyada foydali ko’rinadi (soliq yo’q). Uzoq muddatda — rasmiy status kreditlarga, yirik mijozlarga, huquqlarni himoya qilishga va pensiya jamg’arishga kirish imkonini ochadi. 3–5 yil va undan ortiq rejalashtirish gorzonida raqobat qonuniy biznes foydasiga.
O’zbekiston soya iqtisodiyotni qanday o’lchaydi?
Soya iqtisodiyotni aniq o’lchash ta’rifan qiyin. Bilvosita usullar qo’llaniladi: elektr energiyasi iste’moli va rasmiy YaIM o’rtasidagi bo’shliqni tahlil qilish, soliq ma’lumotlari va aholining haqiqiy iste’moli ma’lumotlarini solishtirish, sotsiologik so’rovlar. Davlat organlari va xalqaro tashkilotlar (XVF, Jahon banki) baholarni nashr etadi.
Agar o’z ishingizni legallashtirish haqida o’ylayotgan bo’lsangiz — NarxTop.uz’da YaTT va kichik biznes uchun kredit shartlarini topish, banklar taqqoslash va moliyaviy yukni hisoblash mumkin. Rasmiy biznes haqiqiy moliyalashtirishga kirish imkonini ochadi.
Hammasini xayolda hisoblash shart emas: NARXTOP’da NARXTOP kalkulyatorida to‘lovni hisoblash va takliflarni bir joyda solishtirish mumkin.
Bank mahsulotlari va shartlarini NARXTOP kreditlar bo‘limida solishtirish mumkin.
