Эксперт изоҳи — Одилов Мехруз: «25 йиллик молиявий маслаҳатчи сифатида соя иқтисодиётни икки томондан ко’рдим. Бу дарсликдаги абстраксия эмас — бу кундалик ҳаёт. Даромадини ро’йхатдан о’тказмайдиган такси ҳайдовчиси. Нақд пул эвазига ишлайдиган та’мирлаш устаси. Айланмасининг бир қисмини касса орқали о’тказмайдиган оптовчи. Бу одамлар ёвуз эмас — улар оқилона иқтисодий қарорлар қабул қиляпти. Бу мавзуни тушуниш — ҳақиқий иқтисодиёт қандай ишлашини тушунишни англатади.»
Соя иқтисодиёт нима — оддий тушунтириш
Соя иқтисодиёт — расмий статистикада ҳисобга олинмайдиган, солиққа тортилмайдиган ва давлат томонидан тартибга солинмайдиган иқтисодий фаолият мажмуи. Бу, албатта, ноқонуний фаолият эмас — ко’пинча гап оддийгина расмий ро’йхатдан о’тмасдан олиб бориладиган қонуний машг’улотлар ҳақида боради.
Иқтисодчилар соя иқтисодиётнинг бир неча таркибий қисмини ажратади:
| Тури | Нима о’з ичига олади | Мисол |
| Норасмий иқтисодиёт | Ро’йхатдан о’тмасдан қонуний фаолият | Хусусий репетитор, ЯТЦиз уста, уй ходими |
| Кулранг иқтисодиёт | Айланманинг бир қисми солиқдан яширилади | До’кон касса тушуми пасайтириб ко’рсатади |
| Жиноий иқтисодиёт | Ноқонуний фаолият | Контрабанда, сохталар, ноқонуний хизматлар |
| Натурал хо’жалик | Шахсий эҳтиёжлар учун ишлаб чиқариш | Бог’, уй чорва — сотиш учун эмас |
Муҳим тушуниш: соя иқтисодиётнинг асосий қисми — жиноий фаолият эмас, балки турли сабабларга ко’ра расмий доирадан ташқарида мавжуд бо’лган оддий меҳнат ва бизнес. Айнан шу муаммони мураккаб қилади — у билан курашиш фақат жиноятчилар эмас, оддий одамларга қарши курашишни ҳам англатади.
Соя иқтисодиёт ко’лами: бу қанчалик катта муаммо
Турли халқаро ташкилотлар баҳоларига ко’ра, ривожланаётган мамлакатларда соя иқтисодиёт расмий ЯИМнинг 25%дан 50% ва ундан ко’прог’ини ташкил этади. О’збекистон ҳам кирайдиган о’тиш иқтисодиётига эга мамлакатларда бу ко’рсаткич ан’анавий равишда юқори.
Турли баҳоларга ко’ра, О’збекистонда соя иқтисодиётнинг улуши тарихий жиҳатдан ЯИМнинг сезиларли қисмини ташкил этган. Со’нгги йилларда олиб борилаётган бизнесни легаллаштириш сиёсати, кичик бизнес учун солиққа тортишни соддалаштириш ва савдони рақамлаштириш — айнан ушбу улушни камайтиришга қаратилган.
Нима учун одамлар сояга чиқади: сабабларга ҳалол таҳлил
Бу калит савол. Соя иқтисодиёт тасодифий ҳодиса эмас. Бу одамларнинг аниқ шароитларга берадиган оқилона жавоби. Сабабларни тушуниш — у билан қандай ишлашни тушунишни англатади.
1. Юқори солиқ ва ма’мурий юк
Бизнес ро’йхатдан о’тказиш бир неча ой, о’нлаб ҳужжат ва сезиларли харажатлар талаб қилса — ко’пчилик шунчаки норасмий ишлашни афзал ко’ради. Солиқлар юқори, уларни то’лаш эса сезилмас наф келтирса — улардан бо’йин товлаш мантиг’и тушунарли бо’лади.
2. Давлат институтларига ишончсизлик
Тадбиркор о’з ҳуқуқларининг ҳимоясига ишонмаса, судга ишонмаса ва текширувлардан қо’рқса — у ко’ринмас бо’либ қолишни афзал ко’ради. Соя иқтисодиёт қисман о’збошимчаликдан ҳимоя қилади.
3. Паст даромад ва танлов ё’қлиги
Ко’п одамлар учун норасмий бандлик — танлов эмас, зарурият. Уй устаси, ко’ча савдогари, меҳнат шартномасиз ишчи — улар кичик даромаднинг бир қисмини солиқ ва бадалларга ё’қотиб ололмайди.
4. Расмий ро’йхатдан о’тишнинг мураккаблиги
Бюрократик то’сиқлар — ҳақиқий муаммо. Одам қонуний ишлашни истайди, лекин ро’йхатдан о’тиш тартиби шунчалик мураккабки, бошидаёқ воз кечади.
5. Нақд ҳисоб-китоблар маданияти
Нақд пул то’лаш одатий бо’лган жамиятларда соя ҳисоб-китоблар — ме’ёр. То’ловларни рақамлаштириш (карталар, QR-кодлар, мобил иловалар) — иқтисодиётни соядан чиқаришнинг асосий воситаларидан бири.
Соя иқтисодиёт ҳақиқий ҳаётда қандай ко’ринади
Кенг тарқалган аниқ мисолларни келтирамиз:
| Вазият | Нима учун бу соя иқтисодиёт | Ко’лам |
| Репетитор чексиз нақд пул олади | Даромад декларация қилинмайди, солиқ то’ланмайди | Оммавий |
| Та’мирлаш устаси ЯТЦиз ишлайди | Расмий ро’йхат ё’қ, солиқ ё’қ | Жуда оммавий |
| До’кон ба’зан чек бермайди | Тушумнинг бир қисми кассадан о’тмайди | Кенг тарқалган |
| Ходим ойлик маошининг бир қисмини конвертда олади | Иш берувчи ижтимоий бадалларда тежамоқда | Кичик бизнесда оммавий |
| Такси ҳайдовчиси расмий хизматдан фойдаланмайди | Саёҳатлардан солиқ ё’қ, ро’йхат ё’қ | Агрегаторлар билан камаймоқда |
| Фрилансер то’ловни шахсий картага олади | Хорижий даромад декларация қилинмайди | О’сиб бораётган сегмент |
Иқтисодиёт ва давлат учун оқибатлар
Соя иқтисодиёт бутун жамият учун жиддий тизимли муаммолар яратади:
Бюджет ё’қотишлари — асосий муаммо
Давлат ё’ллар, касалхоналар, мактаблар қурилишига кетиши керак бо’лган солиқларни олмайди. Соя сектор қанчалик катта бо’лса — ижтимоий не’матларга шунчалик кам маблаг’ сарфланади.
Ноҳақ рақобат
Барча солиқларни ҳалол то’лаб, барча харажатларни ко’тараётган расмий бизнес, буни қилмайдиган соя рақибига ютқазади. Бу қонуний бизнесни раг’бацизлантиради ва сояга чиқиш учун мотивация яратади.
Ишчиларнинг заиф ижтимоий ҳимояси
Расмий меҳнат шартномасисиз ишчи пенсия ҳуқуқи то’пламайди, касалхона ёки ишдан бо’шатилганда ҳимояланмайди, кредит ололмайди. Бу энг заифларни зарба беради.
Кредит ва инвестицияларга чекланган кириш
Норасмий бизнес банк кредитини ололмайди, йирик корпоратив мижозлар билан ишлай олмайди, инвестиция жалб қилолмайди. Бу унинг о’сишини чеклайди.
Коррупсия
Соя иқтисодиёт коррупсия учун қулай муҳит яратади: амалдорлар норасмий то’ловлар эвазига қоидабузарликлардан ко’з юмиш имконига эга бо’лади.
| Оқибат | Давлат учун | Жамият учун |
| Солиқ ё’қотишлари | Бюджет тақчиллиги, инвестиция камаяди | Ё’ллар, касалхоналар, мактаблар ёмонроқ |
| Ноҳақ рақобат | Қонуний бизнес дегенерацияси | Ноҳақ бозор, ёмонроқ хизмат |
| Ижтимоий ҳимоясиз ишчилар | Ижтимоий ёрдам тизимига юк | Пенсия қашшоқлиги, ҳимоясизлик |
| Коррупсия | Институтларга ишонч пасаяди | Пора бериш нормалашади |
| Чекланган бизнес о’сиши | Иқтисодиёт секин ривожланади | Иш жойлари ва маошлар камроқ |
Нима учун давлат соя иқтисодиёт билан курашади
Соя иқтисодиёт билан кураш — бу шунчаки ко’проқ солиқ йиг’иш истаги эмас. Бу барча бозор иштирокчилари учун ҳалол, шаффоф ва барқарор иқтисодий шароитлар яратишга уриниш.
Курашнинг асосий воситалари
- То’ловларни рақамлаштириш. Касса аппаратлари, мажбурий QR-кодлар, карта терминаллари — буларнинг барчаси транзаксияларни ко’ринадиган қилади. О’збекистон бу ё’налишни фаол ривожлантирмоқда.
- Ро’йхатдан о’тиш ва солиққа тортишни соддалаштириш. Соядан чиқиш қанчалик осон ва арзон бо’лса — шунчалик ко’п одамлар буни қилади. Кичик бизнес учун соддалаштирилган солиқ режимини жорий этиш — калит чора.
- Солиқ маданиятини ошириш. Одамлар пул ҳақиқий неа’матларга — ё’ллар, касалхоналар, мактаблар — сарфланаётганини ко’рса, солиқларни иштиёқ билан то’лайди.
- Назорат ва санксиялар. Текширувлар, жарималар, чекловлар — тизимнинг зарурий қисми, гарчи асосий бо’лмаса ҳам.
- Легаллаштириш учун раг’бат яратиш. Солиқ амнеситиялари, янги ЯТТ учун имтиёзлар, бепул бизнес ро’йхатдан о’тказиш — буларнинг барчаси то’сиқларни камайтиради.
О’збекистонда бизнесни легаллаштириш: со’нгги йиллар тренди
О’збекистон бизнесни соядан чиқариш сиёсатини фаол амалга оширмоқда. Со’нгги йиллардаги асосий қадамлар:
- Кичик бизнес учун соддалаштирилган солиқ тизимини жорий этиш
- Онлайн-кассалар ва терминалларни мажбурий жорий этиш
- Пайме, Кликк, Узум ва банк карталари орқали нақдсиз то’ловларни ривожлантириш
- ЯТТ ро’йхатдан о’тказишни соддалаштириш — онлайн, бир кунда
- Кичик бизнеснинг алоҳида тоифалари учун солиқ имтиёзлари
- Махсус режимлар орқали о’з-о’зини бандлаганларни қо’ллаб-қувватлаш дастурлари
Бу ислоҳотларнинг натижаси: О’збекистонда со’нгги 5 йилда ро’йхатдан о’тган ЯТТ ва кичик корхоналар сони сезиларли даражада о’сди. Савдони рақамлаштириш — асосий омиллардан бири. То’ловлар карта орқали о’тганда тушуми яшириш анча қийинлашади.
Легаллаштириш бизнеснинг о’зига нима учун фойдали
Ко’п тадбиркорлар расмий секторда ишлаш ҳақиқий афзалликлар беришини тушунмайди:
| Расмий бизнес беради | Соя бизнес бундан маҳрум |
| Банк кредитларига кириш | Банк оборот ва ҳисоботларсиз кредитламайди |
| Йирик мижозлар билан ишлаш | Корпорациялар ва давлат буюртмачилар ЯТТ/МЧЖ билан шартнома талаб қилади |
| Низоларда ҳуқуқий ҳимоя | Шартномасисиз ҳуқуқий ҳимоя ё’қ |
| О’лчаш ва инвестиция | Инвестор сояга пул тикмайди |
| Пенсия ҳуқуқлари | Стаж фақат расмий чегирмалар билан то’планади |
| Психологик тинчлик | Текширувлар ва жарималардан қо’рқув |
Ко’п со’раладиган саволлар
Соя иқтисодиёт ҳар доим ёмон?
Давлат молияси нуқтаи назаридан — ҳа. Лекин муайян одамларнинг тирикчилик қилиши нуқтаи назаридан — ба’зан бу ягона мавжуд ё’л. Шунинг учун иқтисодчилар соя иқтисодиётни иблис сифатида ко’рсатмайди, балки унинг сабабларини о’рганади ва легаллаштириш то’сиқларини камайтириш ё’лларини қидиради.
Соя иқтисодиётни тамоман ё’қ қилиш мумкинми?
Дунёнинг бирорта мамлакатида бу ё’қ. Ҳатто энг ривожланган иқтисодиётларда ҳам норасмий сектор мавжуд — шунчаки у кичикроқ. Давлатнинг мақсади — нол соя эмас, балки оқилона даражаларга камайтириш ва расмий ишлаш сояда ишлашдан фойдали бо’лган шароитлар яратиш.
ЯТТ сифатида ишлаш фойдали ёки сояда қолиш?
Қисқа муддатда — сояда фойдали ко’ринади (солиқ ё’қ). Узоқ муддатда — расмий статус кредитларга, йирик мижозларга, ҳуқуқларни ҳимоя қилишга ва пенсия жамг’аришга кириш имконини очади. 3–5 йил ва ундан ортиқ режалаштириш горзонида рақобат қонуний бизнес фойдасига.
О’збекистон соя иқтисодиётни қандай о’лчайди?
Соя иқтисодиётни аниқ о’лчаш та’рифан қийин. Билвосита усуллар қо’лланилади: электр энергияси исте’моли ва расмий ЯИМ о’ртасидаги бо’шлиқни таҳлил қилиш, солиқ ма’лумотлари ва аҳолининг ҳақиқий исте’моли ма’лумотларини солиштириш, социологик со’ровлар. Давлат органлари ва халқаро ташкилотлар (ХВФ, Жаҳон банки) баҳоларни нашр этади.
Агар о’з ишингизни легаллаштириш ҳақида о’йлаётган бо’лсангиз — NarxTop.uz’да ЯТТ ва кичик бизнес учун кредит шартларини топиш, банклар таққослаш ва молиявий юкни ҳисоблаш мумкин. Расмий бизнес ҳақиқий молиялаштиришга кириш имконини очади.
Ҳаммасини хаёлда ҳисоблаш шарт эмас: НАРХТОПъда NARXTOP калкуляторида тўловни ҳисоблаш ва таклифларни бир жойда солиштириш мумкин.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
