Dilnoza har oy ta’mir uchun olingan kredit to‘lovini, muzlatgich uchun rassrochkani va to‘yga singlisidan olgan qarzning bir qismini qaytarardi. Har biri alohida qaraganda unchalik og‘ir tuyulmasdi. Oy oxirida hammasini bir varaqqa yozib qo‘shganda, deyarli oyligining yarmi chiqib ketayotgani ma’lum bo‘ldi — va nega pul oyning oxirigacha yetmayotgani tushunarli bo‘ldi.
Qancha qarz — bu ko‘pmi? To‘g‘ri javob: agar barcha oylik qarz to‘lovlari oila daromadining uchdan biridan ko‘prog‘ini yeb qo‘ysa, yashash qiyinlashadi, agar yarmidan ko‘p bo‘lsa — istalgan kutilmagan xarajat rejani buzadi. Endi buni qanday hisoblash kerakligini ko‘ramiz.
Nimalar qarz hisoblanadi
Qarz — bu faqat bank krediti emas. Umumiy hisobga texnika yoki mebel uchun rassrochka, oylikkacha olingan mikrozayom, qaytarish muddati kelishilgan qarindosh yoki tanish qarzi, kartadagi ovedraft va bo‘lib to‘lanayotgan kommunal qarzi kiradi. Har birida oylik to‘lov yoki qaytarish muddati bo‘lsa, rasmiy shartnoma bo‘lmasa ham, umumiy hisobga qo‘shiladi.
Qanday hisoblash
Formula oddiy: qarz ulushi — bu barcha oylik qarz to‘lovlari yig‘indisining oilaning oylik daromadiga bo‘lingani va 100 foizga ko‘paytirilgani. Misolda ko‘ramiz, raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying.
Dilnozaning oilasi oyiga 6 000 000 so‘m oladi. Kredit to‘lovi — 900 000, muzlatgich rassrochkasi — 350 000, singlisiga qaytarish — oyiga 250 000. To‘lovlar yig‘indisi: 900 000 + 350 000 + 250 000 = 1 500 000. Ulush: 1 500 000 ÷ 6 000 000 × 100 = 25 foiz.
Ikkinchi misol: daromad 4 500 000 so‘m, kredit va rassrochka bo‘yicha to‘lovlar birga — 2 400 000 so‘m. Ulush: 2 400 000 ÷ 4 500 000 × 100 = 53 foiz — ovqat va kommunaldan oldinoq daromadning yarmidan ko‘prog‘i qarzga ketadi.
| Nima hisoblanadi | Qanday | Misol |
|---|---|---|
| To‘lovlar yig‘indisi | Barcha oylik qarz summalarini qo‘shish | 900 000 + 350 000 + 250 000 = 1 500 000 |
| Oila daromadi | Soliqdan keyingi oylik maosh va qo‘shimcha daromad | 6 000 000 |
| Qarz ulushi | To‘lovlar ÷ daromad × 100 | 1 500 000 ÷ 6 000 000 × 100 = 25% |
Qaysi ulush allaqachon tor
Oila byudjeti uchun rasmiy norma yo‘q, lekin oddiy mo‘ljal bor: daromadning 30 foizigacha qarzga ketishi — chidasa bo‘ladi, agar biroz zaxira bo‘lsa. 30 dan 50 foizgacha — allaqachon tor: bitta rejalashtirilmagan xarajat, va yana qarz olishga to‘g‘ri keladi. 50 foizdan ko‘p — to‘xtash va to‘lovlar summasi kamaymaguncha yangi narsa olmaslik signali.
Turli yakunli ikki voqea
Qo‘shni podezddagi yigit avtokredit to‘layotganda telefon uchun rassrochka oldi. To‘lovlar alohida kichik ko‘rinardi, lekin birga maoshning 60 foizini yeb qo‘yardi. Ikki oydan so‘ng kommunal uchun hamkasbidan qarz oldi — qarz o‘zi o‘sib ketaverdi.
— Jamisi qancha to‘layotganingizni hisoblaganmisiz? — Yo‘q, har birini alohida o‘z vaqtida to‘layapman-ku.
Tanish voqea boshqacha tugaydi, agar oila yangi kredit yoki rassrochka olishdan oldin bir marta o‘tirib barcha to‘lovlarni qog‘ozga qo‘shsa — u holda qaror his-tuyg‘u emas, raqam bo‘yicha qabul qilinadi.
Ulush katta chiqsa nima qilish
- Barcha qarzlarni bitta varaqqa yozing: kimga, qancha qoldi, oylik to‘lov.
- Foiz va muddatlarni solishtiring — ba’zan bir nechta to‘lovni uzunroq muddatli bitta kreditga birlashtirish foydali.
- Avval eng qimmat yoki eng kichik qarzni yoping — ikkala usul ham qor to‘pi usuli haqidagi maqolada batafsil.
- Bankka borishdan oldin yangi to‘lovni kredit kalkulyatorida hisoblab ko‘ring.
- Ulush uchdan bir daromaddan pastga tushmaguncha, qarzga yangi xarid qilishni to‘xtating.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Faqat bank kreditlarini hisoblab, rassrochka va tanishlarga qarzni unutish.
- Daromadni soliq va majburiy ushlab qolishlarsiz, «yalpi» holda olish.
- Agar qarz oilaviy bo‘lsa, to‘lovni bitta odam daromadi bilan solishtirish.
- Hisobni to‘lashga pul qolmagan paytgacha qoldirish.
Qisqa javoblar
Qancha qarz tanqidiy hisoblanadi?
Agar barcha qarzlar bo‘yicha to‘lovlar oila daromadining yarmidan oshsa, bu allaqachon tanqidiy: kutilmagan xarajatlarga deyarli zaxira qolmaydi, har qanday nosozlik yangi qarzga olib keladi.
Qarindoshlarga qarzni hisoblash kerakmi?
Ha, agar qaytarish muddati va summasi bo‘lsa — bu kredit to‘lovi kabi oylik pul chiqimi va umumiy hisobga kiritilishi kerak.
Qarz ulushini tezroq qanday kamaytirish mumkin?
Bo‘sh pul hisobidan bitta qarzni muddatidan oldin yopish, bir nechta to‘lovni kichikroq oylik summali bitta qarzga birlashtirish yoki vaqtincha qo‘shimcha daromad topish.
Bank yangi kreditda rad qilsa nima qilish kerak?
Bu odatda bankning o‘z hisobi bo‘yicha qarz ulushi allaqachon yuqori ekanini bildiradi — bu to‘xtash signali, boshqa joydan qarz izlash emas.
Qisqacha
- Qarz — bu to‘lovi yoki muddati bor barcha majburiyat, faqat bank krediti emas.
- Qarz ulushi shunday hisoblanadi: oylik to‘lovlar yig‘indisi daromadga bo‘linib, 100 ga ko‘paytiriladi.
- Daromadning 30 foizigacha — chidasa bo‘ladi, 50 foizdan ko‘p — to‘xtash signali.
- Hisoblashda rassrochka va tanishlarga qarzni ham qo‘shish kerak, alohida emas.
- Yangi qarz olishdan oldin to‘lovni kalkulyatorda tekshiring va joriy yuk bilan solishtiring.
