— Bir haftadan keyin qaytaraman, — dedi Bobur, mashinani shoshilinch ta’mirlash uchun amakivachchasidan qarz olarkan. Bir haftadan keyin pul topilmadi, bir oydan keyin ham, qarz haqidagi suhbat esa shu qadar noqulay bo‘lib qoldiki, aka-uka bir-biriga qo‘ng‘iroq qilishni deyarli to‘xtatdi. Gap summada emas edi — u kichkina edi, — balki hech kim oldindan pulni aniq qanday qaytarishni gaplashmaganida edi.
Qarzni qismlarga bo‘lib qaytarish va munosabatni buzmaslik — deyarli har kim yaqin qarindosh yoki do‘stidan darhol qaytara olmaydigan summani qarz olganda duch keladigan savol. Grafik haqida qanday kelishish, muddatga ulgurmasa nima qilish va cho‘zilib ketgan qarzda munosabatni qanday saqlab qolishni ko‘rib chiqamiz. Shunga yaqin mavzu — kutilmagan pul bilan nima qilish kerakligi — kutilmagan pul bilan nima qilish kerak maqolasida.
Nega qarindoshdan olingan qarz bank qarzidan ko‘ra ko‘proq munosabatni buzadi
Bank bilan hammasi aniq: grafik bor, kechikish — jarima, va shaxsiy xafagarchilik yo‘q. Qarindosh yoki do‘st bilan esa ko‘pincha aniqlik umuman yo‘q — oyiga qaytariladigan aniq summa ham, muddat ham, «deyarli qaytardim» deganda nimani nazarda tutish kerakligi ham. Aniqsizlik esa taranglikni tug‘diradi: qarzdor qancha qolganini so‘rashdan qo‘rqadi, qarz beruvchi esa eslatishdan tortinadi.
Qaytarish grafigi haqida qanday kelishish kerak
Taranglikni olib tashlashning eng oson yo‘li — qarzdan darhol keyin aniq raqamlarni muhokama qilish: oylik to‘lov summasi va pul o‘tkazilishi kerak bo‘lgan sanani. Og‘zaki kelishuv hech narsadan yaxshiroq, lekin yozishmadagi qisqa yozuv yanada ishonchliroq — sud uchun emas, ikki tomon ham yarim yildan keyin bir xil narsani eslasin uchun.
— Aynan muddatga ulgurmasam-chi? — deb so‘radi Bobur akasidan, nihoyat o‘tirib hammasini gaplashganlarida. — Oldindan yoz, jim yurma, — deb javob berdi u. Aynan jim yurish, kechikishning o‘zi emas, odatda munosabatni eng ko‘p buzadi.
Qanday hisoblash kerak
Oylik to‘lov = qarz summasi ÷ qaytarish oylari soni. Do‘st va qarindoshlar orasida odatda foiz olinmaydi, lekin grafik baribir kerak — aks holda qarz cheksiz cho‘ziladi.
1-misol: qarz 3 000 000 so‘m, yarim yilda qaytarishga kelishildi. To‘lov — 3 000 000 ÷ 6 = 500 000 so‘m oyiga. Raqamlar shartli, o‘z summangiz va muddatingizni qo‘ying.
2-misol: oyiga 4 000 000 so‘m daromadda xuddi shu summa — 500 000 so‘mlik to‘lov daromadning 12,5 foizini tashkil qiladi. Bu byudjetga sezilarli tegsa, muddatni o‘n oygacha cho‘zish oqilona: 3 000 000 ÷ 10 = 300 000 so‘m, ya’ni daromadning 7,5 foizi — va bu haqda darhol, keyin emas, kelishib olish kerak.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol |
|---|---|---|
| Oylik to‘lov | qarz summasi ÷ oylar soni | 3 000 000 ÷ 6 = 500 000 so‘m |
| Daromaddan ulush | to‘lov ÷ daromad × 100 | 500 000 ÷ 4 000 000 × 100 = 12,5 % |
| Qarz qoldig‘i | qarz − to‘langan qism | 3 000 000 − 1 500 000 = 1 500 000 so‘m |
Muddatga ulgurmasangiz nima qilish kerak
To‘lov kuni emas, muddat o‘tgandan keyin emas, oldindan yozing. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xabar — «bu hafta ulgurmayman, o‘n kundan keyin bo‘ladi» — jimlikdan ko‘ra ishonchni yaxshiroq saqlaydi, jimlik esa qarindoshni yomon o‘ylashga majbur qiladi. Kechikish takrorlansa, har safar qayta uzr so‘rashdan ko‘ra grafikni butunlay qayta ko‘rib chiqish halolroq.
Qarzni ishonchsizliksiz qanday rasmiylashtirish kerak
Tilxat qarindoshlar uchun juda rasmiy tuyulishi mumkin, lekin qisqa yozuv — summa, sana, to‘lov grafigi, imzolar — ikki tomonni ham himoya qiladi va aytilmagan narsalarni olib tashlaydi. Bu ishonchsizlik haqida emas, bir yildan keyin hech kim qancha qaytarilganini bahslashmasligi haqida. Katta summa uchun uni notarius orqali rasmiylashtirish mumkin — bunday bir martalik xizmatlarni xizmatlar bo‘limida solishtirish qulay. Shu bilan birga o‘z hisob-kitobingizni tekshirib ko‘rish foydali — buni qanday qilish o‘z hisob-kitobingizni qanday tekshirish kerak maqolasida.
Yaqinlardan qarz o‘rniga bank krediti haqida qachon o‘ylash kerak
Summa katta bo‘lsa, qaytarish muddati yillarga cho‘zilsa, ba’zan qarindosh oldidagi noqulay qarzni cho‘zishdan ko‘ra, uni kredit bilan yopib, keyin bankka aniq grafik bo‘yicha to‘lash halolroq. Shartlarni iste’mol kreditlari bo‘limida solishtiring, aniq to‘lov grafigini esa kredit kalkulyatorida hisoblang.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Real daromad va boshqa majburiy xarajatlarni hisobga olmay, muddatni «ko‘z bilan» va’da qilish.
- Oldindan ogohlantirish o‘rniga kechikish haqida jim yurish.
- Summani va grafikni og‘zaki ham qayd qilmaslik — yarim yildan keyin tomonlar boshqa-boshqa narsani eslaydi.
- Qarzni eslatishdan tortinib, oylab jahl yig‘ish.
Qisqa javoblar
Qarzni qismlarga bo‘lib qanday qaytarish va munosabatni buzmaslik
To‘lov summasi va sanasi haqida oldindan kelishing, kechikish haqida darhol ogohlantiring, jim yurmang, va grafikni hech bo‘lmasa yozishmada qayd qiling.
Qarindoshga qarz uchun foiz to‘lash kerakmi
Odatda yaqinlar orasida foiz olinmaydi, lekin qaytarish grafigi baribir kerak — aks holda qarz cheksiz cho‘ziladi.
Muddatga ulgurmasangiz nima qilish kerak
Oldindan yozing va yangi real sanani ayting — bu o‘tkazib yuborilgan muddatdan keyingi jimlikdan ko‘ra ishonchni yaxshiroq saqlaydi.
Qarindoshlar orasida qarzni yozma rasmiylashtirish kerakmi
Katta summa uchun kerak — summa, sana va grafik bilan qisqa yozuv ikki tomonni himoya qiladi va keyinchalik bahsning oldini oladi.
Qisqacha
- Qarz bo‘yicha to‘lov oddiy hisoblanadi: summa qaytarish oylari soniga bo‘linadi.
- Munosabatni kechikishning o‘zi emas, u haqida jim yurish buzadi.
- Grafik haqidagi og‘zaki yoki yozma kelishuv ko‘pchilik taranglikni oldindan olib tashlaydi.
- Katta qarz uchun summa va muddatlarni yozma qayd qilish oqilona, hatto yaqinlar orasida ham.
- Qarz yillarga cho‘zilsa, uni aniq grafikli bank krediti bilan yopish ba’zan osonroq.
