Xaridor ma’lum markadagi mashinani tanlagani boradi va bilib qoladi: shaharda uni faqat bitta rasmiy diler sotadi, savdolashish deyarli foydasiz, narx hamma joyda bir xil. Monopoliya — bozorda tovar yoki xizmatning faqat bitta sotuvchisi bo‘lgan, xaridor esa jismonan boshqa alternativaga bora olmaydigan holat. Nega bu yomon va qanday ishlashini tartibi bilan ko‘ramiz.
Sotuvchi ko‘p bo‘lganda ular xaridor uchun raqobatlashadi: narxni pasaytiradi, xizmatni yaxshilaydi, bonus qo‘shadi. Sotuvchi bitta bo‘lsa, raqobatlashadigan kimsa yo‘q, va uning narx hamda sifatga g‘amxo‘rlik qilishga sababi kamroq — xaridor baribir keladi, chunki tanlov yo‘q.
Toshkentlik tanish tadbirkor hikoya qilgan edi: shaharga ma’lum uskunani olib kelmoqchi bo‘lgan, lekin bitta yetkazib beruvchi deyarli butun importni nazorat qilar edi, xarid narxi esa qo‘shni davlat bozoridagidan sezilarli yuqori chiqqan.
Monopoliya oddiy so‘zlar bilan nima
Monopoliya — bozorda faqat bitta sotuvchi ishlaydigan, xaridorda esa haqiqiy muqobil bo‘lmagan holat. Raqobat yo‘qligi sababli monopolist narxni bir necha sotuvchi raqobatlashganda shakllanadigan narxdan yuqori qo‘yishi mumkin.
Monopoliyani oddiy katta yoki mashhur kompaniyadan farqlash muhim: bozordagi katta ulush o‘zi monopoliya degani emas, agar xaridorda boshqa sotuvchilar orasida haqiqiy tanlov qolgan bo‘lsa.
Nega monopoliya xaridor uchun yomon
Raqobatsiz sotuvchida narxni pasaytirish, sifatni oshirish yoki xizmatni yaxshilash uchun sabab kamroq. Xaridor xuddi o‘sha narsa uchun ko‘proq to‘laydi, ba’zan esa yomonroq mahsulot oladi, chunki shikoyat qiladigan joy deyarli yo‘q.
Ikkinchi ta’sir — tanlov va yangilik kamayadi. Kompaniyalar mijoz uchun kurashishga majbur bo‘lmasa, yangi yechim yoki xaridor uchun qulaylikka mablag‘ kiritishga rag‘bat ham kamayadi.
Monopoliya va oddiy katta kompaniya — farqi nimada
Bozorda katta ulushga ega kompaniya hali monopoliya emas, agar yonida boshqa sotuvchilar ishlasa va xaridor ularga o‘tib ketishi mumkin bo‘lsa. Monopoliya — aynan haqiqiy muqobilning yo‘qligi, kompaniyaning o‘lchami emas.
Masalan, kredit bozorida ko‘p bank ishlasa va har biri o‘z shartini taklif qilsa, bu raqobatli bozor, hatto bitta bank boshqalaridan kattaroq bo‘lsa ham. Turli banklar shartini kreditlar tanlovi orqali solishtirish mumkin, va bu ma’noda qarz oluvchida haqiqiy tanlov bor.
Monopoliya foydali yoki muqarrar bo‘lishi mumkinmi
Ba’zan raqobat jismonan maqsadga muvofiq emas — masalan, mijoz uchun kurash uchun ikkinchi quvur yoki sim tarmog‘ini tortish iqtisodiy jihatdan ma’nosiz. Bunday sohalarni tabiiy monopoliya deyishadi, u yerda raqobat o‘rniga davlat narxni tartibga soladi.
Lekin infratuzilmani takrorlash shart bo‘lmagan ko‘pchilik tarmoqda monopoliya zaruratdan emas, yangi o‘yinchilar uchun to‘siqlar tufayli paydo bo‘ladi, va aynan shu yerda raqobat odatda xaridor uchun foydaliroq.
Raqobat yo‘qligi tufayli ortiqcha to‘lovni qanday hisoblash
Oddiy usul — monopol sotuvchidagi narxni raqobatli bozordagi shunga o‘xshash tovar narxi bilan solishtirish. Quyidagi raqamlar shartli, haqiqiy tovarlarda ular boshqacha.
Birinchi misol: monopol yetkazib beruvchida uskuna 12 000 000 so‘m turadi, qo‘shni davlat raqobatli bozorida shunga o‘xshashi 9 000 000 so‘m. Ortiqcha to‘lov: 12 000 000 minus 9 000 000 teng 3 000 000 so‘m, ya’ni 25 foiz ustama.
Ikkinchi misol: shahardagi yagona dilerda avtomobil 250 000 000 so‘m, bir necha diler ishlaydigan qo‘shni hududda shunga o‘xshash komplektatsiya — 230 000 000 so‘m. Farq 20 000 000 so‘m — bu xaridorda tanlov yo‘qligining narxi.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol |
|---|---|---|
| Monopolistdagi narx | Sotuvchi ko‘rsatgan, muqobilsiz narx | 250 000 000 so‘m |
| Raqobatli bozordagi narx | Bir necha sotuvchi bor joydagi shunga o‘xshash narx | 230 000 000 so‘m |
| Ortiqcha to‘lov | Narxlar farqi | 20 000 000 so‘m |
Monopoliya va raqobatli bozor — solishtirish
| Monopoliya | Raqobatli bozor |
|---|---|
| Bitta sotuvchi, muqobil yo‘q | Tanlash uchun bir necha sotuvchi |
| Narxni pasaytirishga rag‘bat kam | Narx mijoz uchun kurashda pasayadi |
| Xizmatni yaxshilashga rag‘bat kam | Xizmat va shartlar doim yaxshilanadi |
| Xaridorga shartga ta’sir qilish qiyin | Xaridor boshqa sotuvchiga o‘tishi mumkin |
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Har qanday katta yoki mashhur kompaniyani monopoliya deb hisoblash. Muhimi xaridorda haqiqiy muqobil bor-yo‘qligi, o‘lcham emas.
- Monopoliya bilan hech narsa qilib bo‘lmaydi, deb o‘ylash. Muqobil yetkazib beruvchi qidirish, jumladan chet eldan, yordam beradi.
- Monopoliya va tabiiy monopoliyani chalkashtirish. Ikkinchisida raqobat jismonan ma’nosiz, narxni bozor o‘rniga davlat tartibga soladi.
- Tanlov mavjud joyda narx va shartni solishtirmay, odat bo‘yicha bitta yetkazib beruvchiga ortiqcha to‘lash.
Qisqa javoblar
Monopoliya oddiy so‘zlar bilan nima
Monopoliya — bozorda tovar yoki xizmatning faqat bitta sotuvchisi ishlaydigan, xaridorda esa o‘tib ketadigan haqiqiy muqobil bo‘lmagan holat.
Nega monopoliya iqtisodiyot uchun zararli hisoblanadi
Raqobatsiz sotuvchida narxni pasaytirish va sifatni oshirishga sabab kamroq, shuning uchun xaridor odatda o‘sha narsa uchun ko‘proq to‘laydi, tanlov va yangilik esa kamayadi.
Monopoliya katta kompaniyadan nimasi bilan farq qiladi
Katta kompaniya monopoliya emas, agar yonida boshqa sotuvchilar ishlasa va xaridor ular orasidan tanlay olsa. Monopoliya — aynan haqiqiy muqobilning yo‘qligi.
Monopoliya oqlangan bo‘lishi mumkinmi
Ha, tarmoq kommunal xizmatlar kabi sohalarda, u yerda raqobat uchun ikkinchi infratuzilma qurish ma’nosiz. U yerda bozor o‘rniga narxni davlat tartibga soladi.
Monopol bozorda xaridor nima qilishi kerak
Chet eldagilar ham jumladan, muqobil yetkazib beruvchi qidirish, tanlov mavjud joyda haqiqiy shartlarni solishtirish va odat bo‘yicha bitta sotuvchiga ortiqcha to‘lamaslik.
Qisqacha
- Monopoliya — bitta sotuvchi va xaridorda haqiqiy muqobil bo‘lmagan bozor.
- Raqobatsiz sotuvchida narxni pasaytirish va xizmatni yaxshilashga rag‘bat kamroq.
- Kompaniya o‘lchami o‘zi uni monopoliya qilmaydi, agar xaridorda tanlov bo‘lsa.
- Tabiiy monopoliya — raqobat jismonan maqsadga muvofiq bo‘lmagan alohida holat.
- Raqobat yo‘qligidan ortiqcha to‘lovni boshqa joydagi shunga o‘xshash narx bilan solishtirib bilish oson.
- Katta xariddan oldin avto kalkulyatori yoki kredit kalkulyatori orqali variantlarni solishtiring, katta o‘yinchilarga qarshi biznesni rivojlantirish uchun esa biznes kreditlariga qarang. Biznesda soliqlar qanday ishlashi haqida O‘zbekistonda biznes uchun soliqlar maqolasida o‘qing.
Summalar va tolovlarni NARXTOP kalkulyatorida hisoblab korish qulay.
Yana NARXTOP’da: omonatlar, kredit kartalari.
