Харидор маълум маркадаги машинани танлагани боради ва билиб қолади: шаҳарда уни фақат битта расмий дилер сотади, савдолашиш деярли фойдасиз, нарх ҳамма жойда бир хил. Монополия — бозорда товар ёки хизматнинг фақат битта сотувчиси бўлган, харидор эса жисмонан бошқа алтернативага бора олмайдиган ҳолат. Нега бу ёмон ва қандай ишлашини тартиби билан кўрамиз.
Сотувчи кўп бўлганда улар харидор учун рақобатлашади: нархни пасайтиради, хизматни яхшилайди, бонус қўшади. Сотувчи битта бўлса, рақобатлашадиган кимса йўқ, ва унинг нарх ҳамда сифатга ғамхўрлик қилишга сабаби камроқ — харидор барибир келади, чунки танлов йўқ.
Тошкентлик таниш тадбиркор ҳикоя қилган эди: шаҳарга маълум ускунани олиб келмоқчи бўлган, лекин битта етказиб берувчи деярли бутун импортни назорат қилар эди, харид нархи эса қўшни давлат бозоридагидан сезиларли юқори чиққан.
Монополия оддий сўзлар билан нима
Монополия — бозорда фақат битта сотувчи ишлайдиган, харидорда эса ҳақиқий муқобил бўлмаган ҳолат. Рақобат йўқлиги сабабли монополист нархни бир неча сотувчи рақобатлашганда шаклланадиган нархдан юқори қўйиши мумкин.
Монополияни оддий катта ёки машҳур компаниядан фарқлаш муҳим: бозордаги катта улуш ўзи монополия дегани эмас, агар харидорда бошқа сотувчилар орасида ҳақиқий танлов қолган бўлса.
Нега монополия харидор учун ёмон
Рақобациз сотувчида нархни пасайтириш, сифатни ошириш ёки хизматни яхшилаш учун сабаб камроқ. Харидор худди ўша нарса учун кўпроқ тўлайди, баъзан эса ёмонроқ маҳсулот олади, чунки шикоят қиладиган жой деярли йўқ.
Иккинчи таъсир — танлов ва янгилик камаяди. Компаниялар мижоз учун курашишга мажбур бўлмаса, янги ечим ёки харидор учун қулайликка маблағ киритишга рағбат ҳам камаяди.
Монополия ва оддий катта компания — фарқи нимада
Бозорда катта улушга эга компания ҳали монополия эмас, агар ёнида бошқа сотувчилар ишласа ва харидор уларга ўтиб кетиши мумкин бўлса. Монополия — айнан ҳақиқий муқобилнинг йўқлиги, компаниянинг ўлчами эмас.
Масалан, кредит бозорида кўп банк ишласа ва ҳар бири ўз шартини таклиф қилса, бу рақобатли бозор, ҳатто битта банк бошқаларидан каттароқ бўлса ҳам. Турли банклар шартини кредитлар танлови орқали солиштириш мумкин, ва бу маънода қарз олувчида ҳақиқий танлов бор.
Монополия фойдали ёки муқаррар бўлиши мумкинми
Баъзан рақобат жисмонан мақсадга мувофиқ эмас — масалан, мижоз учун кураш учун иккинчи қувур ёки сим тармоғини тортиш иқтисодий жиҳатдан маъносиз. Бундай соҳаларни табиий монополия дейишади, у ерда рақобат ўрнига давлат нархни тартибга солади.
Лекин инфратузилмани такрорлаш шарт бўлмаган кўпчилик тармоқда монополия заруратдан эмас, янги ўйинчилар учун тўсиқлар туфайли пайдо бўлади, ва айнан шу ерда рақобат одатда харидор учун фойдалироқ.
Рақобат йўқлиги туфайли ортиқча тўловни қандай ҳисоблаш
Оддий усул — монопол сотувчидаги нархни рақобатли бозордаги шунга ўхшаш товар нархи билан солиштириш. Қуйидаги рақамлар шартли, ҳақиқий товарларда улар бошқача.
Биринчи мисол: монопол етказиб берувчида ускуна 12 000 000 сўм туради, қўшни давлат рақобатли бозорида шунга ўхшаши 9 000 000 сўм. Ортиқча тўлов: 12 000 000 минус 9 000 000 тенг 3 000 000 сўм, яъни 25 фоиз устама.
Иккинчи мисол: шаҳардаги ягона дилерда автомобил 250 000 000 сўм, бир неча дилер ишлайдиган қўшни ҳудудда шунга ўхшаш комплектация — 230 000 000 сўм. Фарқ 20 000 000 сўм — бу харидорда танлов йўқлигининг нархи.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Монополистдаги нарх | Сотувчи кўрсатган, муқобилсиз нарх | 250 000 000 сўм |
| Рақобатли бозордаги нарх | Бир неча сотувчи бор жойдаги шунга ўхшаш нарх | 230 000 000 сўм |
| Ортиқча тўлов | Нархлар фарқи | 20 000 000 сўм |
Монополия ва рақобатли бозор — солиштириш
| Монополия | Рақобатли бозор |
|---|---|
| Битта сотувчи, муқобил йўқ | Танлаш учун бир неча сотувчи |
| Нархни пасайтиришга рағбат кам | Нарх мижоз учун курашда пасаяди |
| Хизматни яхшилашга рағбат кам | Хизмат ва шартлар доим яхшиланади |
| Харидорга шартга таъсир қилиш қийин | Харидор бошқа сотувчига ўтиши мумкин |
Кўп учрайдиган хатолар
- Ҳар қандай катта ёки машҳур компанияни монополия деб ҳисоблаш. Муҳими харидорда ҳақиқий муқобил бор-йўқлиги, ўлчам эмас.
- Монополия билан ҳеч нарса қилиб бўлмайди, деб ўйлаш. Муқобил етказиб берувчи қидириш, жумладан чет элдан, ёрдам беради.
- Монополия ва табиий монополияни чалкаштириш. Иккинчисида рақобат жисмонан маъносиз, нархни бозор ўрнига давлат тартибга солади.
- Танлов мавжуд жойда нарх ва шартни солиштирмай, одат бўйича битта етказиб берувчига ортиқча тўлаш.
Қисқа жавоблар
Монополия оддий сўзлар билан нима
Монополия — бозорда товар ёки хизматнинг фақат битта сотувчиси ишлайдиган, харидорда эса ўтиб кетадиган ҳақиқий муқобил бўлмаган ҳолат.
Нега монополия иқтисодиёт учун зарарли ҳисобланади
Рақобациз сотувчида нархни пасайтириш ва сифатни оширишга сабаб камроқ, шунинг учун харидор одатда ўша нарса учун кўпроқ тўлайди, танлов ва янгилик эса камаяди.
Монополия катта компаниядан нимаси билан фарқ қилади
Катта компания монополия эмас, агар ёнида бошқа сотувчилар ишласа ва харидор улар орасидан танлай олса. Монополия — айнан ҳақиқий муқобилнинг йўқлиги.
Монополия оқланган бўлиши мумкинми
Ҳа, тармоқ коммунал хизматлар каби соҳаларда, у ерда рақобат учун иккинчи инфратузилма қуриш маъносиз. У ерда бозор ўрнига нархни давлат тартибга солади.
Монопол бозорда харидор нима қилиши керак
Чет элдагилар ҳам жумладан, муқобил етказиб берувчи қидириш, танлов мавжуд жойда ҳақиқий шартларни солиштириш ва одат бўйича битта сотувчига ортиқча тўламаслик.
Қисқача
- Монополия — битта сотувчи ва харидорда ҳақиқий муқобил бўлмаган бозор.
- Рақобациз сотувчида нархни пасайтириш ва хизматни яхшилашга рағбат камроқ.
- Компания ўлчами ўзи уни монополия қилмайди, агар харидорда танлов бўлса.
- Табиий монополия — рақобат жисмонан мақсадга мувофиқ бўлмаган алоҳида ҳолат.
- Рақобат йўқлигидан ортиқча тўловни бошқа жойдаги шунга ўхшаш нарх билан солиштириб билиш осон.
- Катта хариддан олдин авто калкулятори ёки кредит калкулятори орқали вариантларни солиштиринг, катта ўйинчиларга қарши бизнесни ривожлантириш учун эса бизнес кредитларига қаранг. Бизнесда солиқлар қандай ишлаши ҳақида Ўзбекистонда бизнес учун солиқлар мақоласида ўқинг.
Суммалар ва толовларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кориш қулай.
Яна НАРХТОПъда: омонатлар, кредит карталари.
