Ko‘chmas mulk bitimidan oldin nimani tekshirish kerak — bu kvartiraning chiroyi haqida emas, qog‘oz va odamlar haqidagi savol. Uyni bir soatda ko‘rib chiqsa bo‘ladi, kim haqiqiy mulkdor ekanini va kim sotuvga e’tiroz bildira olishini esa bir soatda aniqlab bo‘lmaydi.
Tartib oddiy: avval hujjatlar, keyin pul. Odam uyga qanday asosda egalik qilishini va unga yana kim daxldor ekanini ko‘rmaguningizcha, hech qanday oldindan to‘lov yo‘q. «Zakladka berishdi, egasi esa boshqa odam chiqdi» degan hikoya har yili takrorlanadi va har doim uzoq va qimmat tugaydi.
Mulkdor kim va qanday asosda
Birinchisi: pasport va huquqni belgilovchi hujjatni so‘rang. Pasportdagi ism uyga tegishli hujjatdagi ism bilan harfma-harf mos kelishi kerak. Agar «akasi», «egasining o‘g‘li» yoki ishonchnomasiz rieltor sotayotgan bo‘lsa, suhbat mulkdorning o‘zi kelguncha qoldiriladi.
Keyin bu uy odamga qayerdan kelganiga qarang: sotib olish, meros, hadya, xususiylashtirish, sud qarori. Meros alohida e’tibor talab qiladi: keyinroq paydo bo‘ladigan vorislar bo‘lishi mumkin. Kvartira necha marta qo‘l almashganini ham so‘rang — tez-tez qayta sotilishi ehtiyot bo‘lish sababi.
Obyekt bo‘yicha ma’lumot kadastrda solishtiriladi, ba’zi ma’lumotnomalarni esa bugun portal orqali buyurtma qilishadi: onlayn nimalar olinishi O‘zbekistonning elektron davlat xizmatlari materialida yozilgan.
Kim ro‘yxatda turibdi va kim da’vo qila oladi
Kvartirada kim ro‘yxatdan o‘tganini aniqlang. Ro‘yxatda turganlar mulkdor bo‘lmaydi, ammo keyin ularni chiqarish sizning boshog‘rig‘ingiz, ayniqsa gap voyaga yetmaganlar haqida ketsa. Ma’lumotnomani va kalit topshirilguncha ro‘yxatdan chiqish majburiyatini so‘rang.
Uy nikoh davrida olingan bo‘lsa, hujjatda bitta ism tursa ham, turmush o‘rtog‘ining roziligi kerak. Voyaga yetmaganning ulushi bo‘lsa, bitim vasiylik organlari orqali o‘tadi. To‘g‘ridan so‘rang: «Bu uyga yana kimning haqqi bor?»
Qarz, hibs va cheklovlar
Kvartira bankda garovda, sud qarori bilan hibsda yoki yashash huquqi bilan cheklangan bo‘lishi mumkin. Bunday uyni sotib bo‘lmaydi yoki faqat maxsus tartibda sotiladi. Uy ipotekada bo‘lsa, sizga bankning yozma ishtiroki kerak, «keyin yopamiz» degan va’da emas.
Alohida masala — kommunal qarzlar: svet, gaz, suv, TChSJ, chiqindi. Ular shartnomada ko‘rinmaydi, lekin shaxsiy hisob bilan o‘tadi va keyin sizdan undiriladi. Har bir xizmat bo‘yicha qarzsizlik ma’lumotnomasini so‘rang va hisoblagich ko‘rsatkichlarini yozib oling.
Xarid kredit bilan bo‘lsa, bankning o‘zi ham bir qismini tekshiradi, ammo shartlarni oldindan ko‘rgan ma’qul: dasturlarni O‘zbekiston banklaridagi ipoteka bo‘limida solishtirsa, to‘lovni esa ipoteka kalkulyatorida chamalasa bo‘ladi.
Ishonchnoma: ko‘proq shu joyda aldashadi
Ishonchnoma bo‘yicha sotuv — yomon belgi emas, lekin tekshirish talab qiladi. Ishonchnoma notarial, amalda bo‘lishi va sotish hamda pul olish huquqini berishi kerak, «boshqarish uchun» emas. U bekor qilinmaganini tekshiring: buni notarius qiladi.
Mulkdorni «hech qanday yo‘l bilan topib bo‘lmasa», u chet elda bo‘lib, «hammasini jiyani qilayotgan» bo‘lsa va muddat shoshirilsa — ehtiyot bo‘ling. Eng oson yo‘li: mulkdor bilan videoaloqa. Rozi bo‘lishmasa, bu sizning bitimingiz emas.
Hujjatlar ko‘rganingizga mos keladimi
Kadastr hujjatidagi manzil, qavat, xonalar soni va maydonni haqiqat bilan solishtiring. Metrdagi farq odatda qonuniylashtirilmagan qayta rejalashtirishni bildiradi: olib tashlangan devor, oynavand balkon, joyi o‘zgargan hojatxona.
Noqonuniy qayta rejalashtirish bitimdan keyin sizning muammoyingizga aylanadi: qonuniylashtirish yoki avvalgi holiga qaytarish sizning zimmangizda qoladi, bank esa bunday kvartirani ipotekaga ko‘pincha olmaydi. Hovli uyidagi qo‘shimchalar bilan ham shunday. Qog‘ozlarga hali yetmagan bo‘lsangiz, kvartirani ko‘rish ro‘yxatidan boshlang.
Hisob-kitob tartibi: pulni qachon va qanday berish kerak
Asosiy qoida: pul huquq o‘tgan paytda o‘tadi. Zakladkani yozma qayd eting — summa, muddat va qaytarish sharti bilan. «Kvartirani ushlab turaman» degan og‘zaki kelishuv hech narsani anglatmaydi.
Notarius yonidagi mashinada qo‘ldan qo‘lga naqd berish — odat bo‘lgan, ammo eng yaxshi usul emas. Bank o‘tkazmasi xavfsizroq: kim kimga qancha to‘laganidan iz qoladi. Valyuta, kurs va topshirish usulini shartnomada so‘z bilan yozing.
Shartnomani notarius tasdiqlaydi, ro‘yxatdan o‘tkazish tartibini ham u tushuntiradi. Yig‘imlar o‘zgarib turadi, shuning uchun summalarni tanishlarning gapidan emas, notariusdan aniqlang. Bosqichlar kvartira oldi-sotdisini qanday rasmiylashtirish maqolasida batafsil yozilgan.
Bitimdan keyin nimani olib chiqish kerak
Notarial idoradan o‘z shartnoma nusxangiz bilan chiqing va ro‘yxatdan o‘tkazish keyin qanday borishini bilib oling. Uyda papka yig‘ing: shartnoma, kadastr hujjatlari, qarzsizlik ma’lumotnomalari, pul tilxatlari, topshirish dalolatnomasi, hisoblagich ko‘rsatkichlari.
Kalitlar — alohida band. Hamma to‘plamni oling: domofon, pochta qutisi, garaj kalitlari bilan. Kirish eshigi qulfini darrov almashtirgan ma’qul: yangi kvartirangiz kaliti necha kishida borligini bilmaysiz.
Kim nimani tekshiradi
| Nimani tekshiramiz | Qayerda | Xavf nimada |
|---|---|---|
| Mulk huquqi | Hujjatlar, kadastr | Sotayotgan odam ega emas |
| Rozilik va ulushlar | Notarius, sotuvchi oilasi | Bitimga e’tiroz bildiriladi |
| Garov va hibs | Bank, notarius | Bitim ro‘yxatdan o‘tmaydi |
| Kommunal qarz | Yetkazib beruvchi, TChSJ | Qarz sizga qoladi |
| Maydon va reja | Kadastr va haqiqat | O‘z hisobingizdan qonuniylashtirish |
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Hujjatlarni va mulkdorni ko‘rmasdan oldindan pul berish.
- Ishonchnoma bekor qilinmaganini tekshirmaslik.
- Kommunal qarz va topshirish kunidagi hisoblagich ko‘rsatkichlarini unutish.
- «Ikkinchi xaridor bor» degani uchun shoshilish. Shoshirish — ishchi usul, bozorda esa variant yetarli: uy sotuvi e’lonlarini ko‘ring va bittasiga yopishib olmang.
Qisqa javoblar
Ko‘chmas mulk bitimidan oldin avvalo nimani tekshirish kerak?
Mulkdorni va uning huquqi asosini: pasport, uy hujjati, ismlarning mosligi. Keyin — hamegalarning roziligi, garov va hibs, kommunal qarzlar. Pul haqidagi suhbat faqat shundan keyin.
Ishonchnoma bo‘yicha kvartira olsa bo‘ladimi?
Bo‘ladi, agar ishonchnoma notarial, amalda va sotish hamda pul olishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ruxsat bersa. Notariusda uning bekor qilinmaganini tekshiring va mulkdorning o‘zi bilan bog‘laning. Bog‘lanishga yo‘l qo‘yishmasa, voz kechgan ma’qul.
Rasmiylashtirish uchun kim to‘laydi?
Odatda xarajatlar kelishuv bo‘yicha bo‘linadi va buni imzolashdan oldin muhokama qilish kerak. Summalar o‘zgarib turadi, shuning uchun ularni oldindan notariusdan aniqlang va kelishuvni yozib qo‘ying.
Notarius bor bo‘lsa, yurist kerakmi?
Notarius bitimni tasdiqlaydi, lekin siz uchun yashirin vorislarni qidirmaydi. Vaziyat murakkab bo‘lsa — meros, ulush, ishonchnoma, ipoteka — alohida yurist o‘zini oqlaydi. Oddiy bitimda ko‘pincha notariusning o‘zi yetadi.
Sotuvchi zakladkaga shoshirsa, nima qilish kerak?
Zakladka hujjatlar tekshirilgandan keyin bo‘lishini aytish. Oddiy sotuvchi buni tushunadi, bosim o‘tkazayotgani esa odatda biror narsani ko‘rsatishni istamaydi. Tekshiruv davom etayotganda boshqa variantlarni ko‘chmas mulk bo‘limida ko‘rish mumkin.
Qisqacha
- Avval hujjat va odamlar, keyin pul.
- Ism, huquq asosi, rozilik va ulushlarni solishtiring.
- Garov, hibs va kommunal qarzni gapga emas, ma’lumotnomaga ishonib tekshiring.
- Ishonchnomani notariusda, mulkdorni ovozi va yuzidan tasdiqlang.
- Bitimdan keyin hujjat papkasini yig‘ing va qulfni almashtiring.
