Шарқ олимларидан қайси бири муаллифининг исмини билмасдан ҳам дунё ҳозиргача фойдаланадиган из қолдирган? «Алгоритм» сўзи Ал-Хоразмийнинг бузилган исми, «алгебра» ва «зенит» сўзлари ҳам ўрта асрлардаги илмий анъанадан келиб чиққан, унинг маркази эса ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида бўлган. Келинг, бу одамлар ким бўлганини ва мероси нега ҳали ҳам тилга олинишини кўриб чиқамиз.
Гап афсоналар эмас, ИХ–ХВ асрларнинг ҳақиқий шахслари — Ал-Хоразмий, Беруний, Ибн Сино ва Улуғбек ҳақида боради — уларнинг асарлари лотин тилига таржима қилиниб, Европада асрлар давомида ўрганилган.
«Шарқ олимлари» кимлар ва қайси давр ҳақида гап кетмоқда
Одатда шу ном билан Ғарбда «ислом олтин асри» деб аталадиган давр мутафаккирлари — тахминан ИХ асрдан ХВ асргача — тушунилади. Ўша пайтда фан марказлари Бағдод, Бухоро, Самарқанд ва Хоразм эди: у ерларда расадхона, кутубхона ва шифохоналар қурилган, у ерга келиб-кетишлар келиб чиқишидан қатъи назар олимлар тўпланган. Бу одамларнинг кўпи ўша даврнинг фан тили бўлган араб тилида ёзган, аммо Ўрта Осиёлик бўлган.
Ал-Хоразмий — нега алгоритмга унинг номи берилган
ИХ асрда ижод қилган Муҳаммад ал-Хоразмий тенгламаларни ечиш усулларини тизимлаштирган — шундан «алгебра» сўзи, унинг рисоласи номидан келиб чиққан. Исмининг лотинлаштирилган талаффузи, «алгоризми», вақт ўтиши билан «алгоритм»га айланган — бу атамасиз замонавий дастурлашни тасаввур қилиб бўлмайди. Унинг арифметика бўйича ишлари Европани ўнлик позицион саноқ тизими билан таништирган.
Абу Райҳон Беруний — у нимани кашф этган
Ибн Синонинг замондоши бўлган Беруний ўз даврининг энг кўп қиррали олимларидан бири сифатида танилган: у астрономия, география, минералогия ва Ҳиндистон тарихи бўйича асарлар ёзган. Унга баландликдан уфқни кузатиш усули билан Ер радиусини биринчилардан бўлиб аниқ ҳисоблагани нисбат берилади — бу Европа фанида умумқабул бўлишидан анча олдин. Унинг ҳисоб-китоблари замонавий мезонлар бўйича қанчалик аниқ бўлгани — фан тарихчилари ҳали ҳам аниқлаштириб бораётган савол.
Ибн Сино — фақат тиббиётми
Европада Авиценна номи билан танилган Ибн Сино, авваламбор «Тиб қонунлари» тиббий асари билан машҳур — у бир неча аср давомида Бухородан Парижгача шифокорлар учун дарслик бўлган. Аммо Ибн Сино файласуф ҳам эди, мантиқ ва метафизика ҳақида ёзган, унинг касалликнинг олдини олиш ва соғлом турмуш тарзи ҳақидаги фикрлари кутилмаганда замонавий шифокорлар тавсияларига мос келади.
Улуғбек — тахтдаги олим
Мирзо Улуғбек — ҳукмдорнинг ўзи йирик олим бўлган камдан-кам ҳолат: Амир Темурнинг набираси Самарқандда расадхона қурдирган ва юлдузлар каталогини тузган, унинг аниқлиги бир неча аср ўтиб ҳам астрономларни ҳайратга солган. Унинг илмий фаолияти охир-оқибат тахти ва ҳаётига зомин бўлган — сарой ва диний мухолифат астрономияга қизиқишни хавфли эркин фикрлилик деб ҳисоблаган.
Нега айнан Ўрта Осиё фан марказига айланган
Сабаб география ва савдода: Бухоро ва Самарқанд каби шаҳарлар Ипак йўлида жойлашган бўлиб, улар орқали нафақат товар, балки китоб, ғоя ва олимлар ҳам ўтган. Ҳукмдорлар кўпинча фанни ўзлари молиялаштирган — мадраса ва кутубхоналар қурдирган, даврнинг энг яхши ақлларини саройга таклиф қилган, бу эса замонавий илмий марказларга қиёслаш мумкин бўлган истеъдодлар тўпланишини яратган.
Бу мерос бугун қаерда кўринади
Бугун бу авваламбор музейлар ва ёдгорликлар: Самарқанддаги Улуғбек расадхонаси, дунёнинг турли бурчагидан ҳар йили сайёҳлар ташриф буюрадиган мақбара ва мадрасалар. Агар оилангиз билан шундай саёҳат режалаштирсангиз, бюджетни олдиндан ўйлаб кўриш оқилона — оилавий харажатларни қандай ҳисоблаш ҳақидаги умумий тушунчалар оилада пул мақоласида ёритилган. Машинада борсангиз, автокредит шартларини олдиндан калкуляторда ҳисоблаб кўриш мумкин. Гид билан маршрут ташкил қилиш учун хизматлар бўлимига қаранг, агар саёҳат учун қўшимча маблағ керак бўлса — турли банклардаги оддий кредит шартларини солиштиринг.
Жадвал: тўрт ном ва уларнинг ҳиссаси
| Олим | Яшаган даври (тахминан) | Асосий ҳиссаси |
|---|---|---|
| Ал-Хоразмий | ИХ аср | Алгебра, позицион саноқ тизими |
| Ал-Беруний | Х–ХИ асрлар | Астрономия, география, Ер ўлчамини баҳолаш |
| Ибн Сино | Х–ХИ асрлар | «Тиб қонунлари», фалсафа |
| Улуғбек | ХВ аср | Самарқанддаги расадхона ва юлдузлар каталоги |
Шарқ олимлари ҳақида тез-тез учрайдиган нотўғри тушунчалар
Биринчиси: гўё уларнинг барчаси араб бўлган. Аслида кўпчилиги, жумладан Ал-Хоразмий ва Беруний, Хоразм ва Ўрта Осиёнинг бошқа ҳудудларидан бўлган, араб тилини эса ўша даврнинг халқаро фан тили сифатида ишлатишган — бугунги инглиз тили каби.
Иккинчиси: гўё уларнинг кашфиётлари якка ўзи тасодифан топилган. Аслида бу кутубхона, расадхона ва мактаблар қўллаб-қувватлаган тизимли иш бўлган — бугунги тилда айтганда, илмий инфратузилма.
Қисқа жавоблар
Нега алгоритм Ал-Хоразмий номи билан аталган
Унинг исмининг лотинлаштирилган варианти, «алгоризми», ўрта аср Европа матнларида унинг асарларидаги ҳисоблаш усулларини тасвирлаш учун ишлатилган. Вақт ўтиши билан сўз бизга таниш «алгоритм»га айланган.
Улуғбек фақат олим эмас, ҳукмдор ҳам бўлганми
Ҳа, у Амир Темурнинг набираси бўлиб, Самарқандда ҳукмронлик қилган, шу билан бирга шахсан астрономия билан шуғулланган ва расадхона қурилишига раҳбарлик қилган. Бундай ҳокимият ва фан уйғунлиги тарихда камдан-кам учрайди.
Ибн Сино тиббиётдан ташқари яна нимаси билан машҳур
У мантиқ ва метафизика бўйича фалсафий асарлар ёзган, касалликларнинг олдини олиш ҳақидаги қарашлари замонавий тиббиётга мос келади. Шу билан бирга «Тиб қонунлари» унинг энг машҳур асари бўлиб қолмоқда.
Бу олимларнинг меросини бугун қаерда кўриш мумкин
Авваламбор Самарқандда — Улуғбек расадхонасининг қолдиқлари, шунингдек ўша даврнинг мақбара ва мадрасалари сақланиб қолган. Кўп материал ва топилмалар Ўзбекистон музейларида намойиш этилган.
Нега айнан Ўрта Осиё, фақат Бағдод эмас
Бухоро ва Самарқанд каби шаҳарлар Ипак йўлида жойлашган бўлиб, маҳаллий ҳукмдорлардан молиялаштирилган, бу эса уларни халифалик пойтахти билан бир қаторда мустақил илмий марказларга айлантирган.
Қисқача
- «Алгоритм» сўзи тенгламаларни ечиш усулларини тизимлаштирган Ал-Хоразмий номидан келиб чиққан.
- Беруний астрономия, география билан шуғулланган ва Ер ўлчамини биринчилардан бўлиб баҳолаган.
- Ибн Сино «Тиб қонунлари» билан танилган, аммо файласуф ҳам бўлган.
- Улуғбек — расадхона қурган ва юлдузлар каталогини тузган ҳукмдорнинг камдан-кам намунаси.
- Ўрта Осиё Ипак йўлидаги ўрни ва ҳукмдорлар қўллаб-қувватлаши туфайли фан марказига айланган.
- Бу олимларнинг меросини бугун Самарқанд ва Бухоро музейлари ҳамда ёдгорликларида кўриш мумкин.
