Sharq olimlaridan qaysi biri muallifining ismini bilmasdan ham dunyo hozirgacha foydalanadigan iz qoldirgan? «Algoritm» so‘zi Al-Xorazmiyning buzilgan ismi, «algebra» va «zenit» so‘zlari ham o‘rta asrlardagi ilmiy an’anadan kelib chiqqan, uning markazi esa hozirgi O‘zbekiston hududida bo‘lgan. Keling, bu odamlar kim bo‘lganini va merosi nega hali ham tilga olinishini ko‘rib chiqamiz.
Gap afsonalar emas, IX–XV asrlarning haqiqiy shaxslari — Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va Ulug‘bek haqida boradi — ularning asarlari lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada asrlar davomida o‘rganilgan.
«Sharq olimlari» kimlar va qaysi davr haqida gap ketmoqda
Odatda shu nom bilan G‘arbda «islom oltin asri» deb ataladigan davr mutafakkirlari — taxminan IX asrdan XV asrgacha — tushuniladi. O‘sha paytda fan markazlari Bag‘dod, Buxoro, Samarqand va Xorazm edi: u yerlarda rasadxona, kutubxona va shifoxonalar qurilgan, u yerga kelib-ketishlar kelib chiqishidan qat’i nazar olimlar to‘plangan. Bu odamlarning ko‘pi o‘sha davrning fan tili bo‘lgan arab tilida yozgan, ammo O‘rta Osiyolik bo‘lgan.
Al-Xorazmiy — nega algoritmga uning nomi berilgan
IX asrda ijod qilgan Muhammad al-Xorazmiy tenglamalarni yechish usullarini tizimlashtirgan — shundan «algebra» so‘zi, uning risolasi nomidan kelib chiqqan. Ismining lotinlashtirilgan talaffuzi, «algorizmi», vaqt o‘tishi bilan «algoritm»ga aylangan — bu atamasiz zamonaviy dasturlashni tasavvur qilib bo‘lmaydi. Uning arifmetika bo‘yicha ishlari Yevropani o‘nlik pozitsion sanoq tizimi bilan tanishtirgan.
Abu Rayhon Beruniy — u nimani kashf etgan
Ibn Sinoning zamondoshi bo‘lgan Beruniy o‘z davrining eng ko‘p qirrali olimlaridan biri sifatida tanilgan: u astronomiya, geografiya, mineralogiya va Hindiston tarixi bo‘yicha asarlar yozgan. Unga balandlikdan ufqni kuzatish usuli bilan Yer radiusini birinchilardan bo‘lib aniq hisoblagani nisbat beriladi — bu Yevropa fanida umumqabul bo‘lishidan ancha oldin. Uning hisob-kitoblari zamonaviy mezonlar bo‘yicha qanchalik aniq bo‘lgani — fan tarixchilari hali ham aniqlashtirib borayotgan savol.
Ibn Sino — faqat tibbiyotmi
Yevropada Avitsenna nomi bilan tanilgan Ibn Sino, avvalambor «Tib qonunlari» tibbiy asari bilan mashhur — u bir necha asr davomida Buxorodan Parijgacha shifokorlar uchun darslik bo‘lgan. Ammo Ibn Sino faylasuf ham edi, mantiq va metafizika haqida yozgan, uning kasallikning oldini olish va sog‘lom turmush tarzi haqidagi fikrlari kutilmaganda zamonaviy shifokorlar tavsiyalariga mos keladi.
Ulug‘bek — taxtdagi olim
Mirzo Ulug‘bek — hukmdorning o‘zi yirik olim bo‘lgan kamdan-kam holat: Amir Temurning nabirasi Samarqandda rasadxona qurdirgan va yulduzlar katalogini tuzgan, uning aniqligi bir necha asr o‘tib ham astronomlarni hayratga solgan. Uning ilmiy faoliyati oxir-oqibat taxti va hayotiga zomin bo‘lgan — saroy va diniy muxolifat astronomiyaga qiziqishni xavfli erkin fikrlilik deb hisoblagan.
Nega aynan O‘rta Osiyo fan markaziga aylangan
Sabab geografiya va savdoda: Buxoro va Samarqand kabi shaharlar Ipak yo‘lida joylashgan bo‘lib, ular orqali nafaqat tovar, balki kitob, g‘oya va olimlar ham o‘tgan. Hukmdorlar ko‘pincha fanni o‘zlari moliyalashtirgan — madrasa va kutubxonalar qurdirgan, davrning eng yaxshi aqllarini saroyga taklif qilgan, bu esa zamonaviy ilmiy markazlarga qiyoslash mumkin bo‘lgan iste’dodlar to‘planishini yaratgan.
Bu meros bugun qayerda ko‘rinadi
Bugun bu avvalambor muzeylar va yodgorliklar: Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasi, dunyoning turli burchagidan har yili sayyohlar tashrif buyuradigan maqbara va madrasalar. Agar oilangiz bilan shunday sayohat rejalashtirsangiz, byudjetni oldindan o‘ylab ko‘rish oqilona — oilaviy xarajatlarni qanday hisoblash haqidagi umumiy tushunchalar oilada pul maqolasida yoritilgan. Mashinada borsangiz, avtokredit shartlarini oldindan kalkulyatorda hisoblab ko‘rish mumkin. Gid bilan marshrut tashkil qilish uchun xizmatlar bo‘limiga qarang, agar sayohat uchun qo‘shimcha mablag‘ kerak bo‘lsa — turli banklardagi oddiy kredit shartlarini solishtiring.
Jadval: to‘rt nom va ularning hissasi
| Olim | Yashagan davri (taxminan) | Asosiy hissasi |
|---|---|---|
| Al-Xorazmiy | IX asr | Algebra, pozitsion sanoq tizimi |
| Al-Beruniy | X–XI asrlar | Astronomiya, geografiya, Yer o‘lchamini baholash |
| Ibn Sino | X–XI asrlar | «Tib qonunlari», falsafa |
| Ulug‘bek | XV asr | Samarqanddagi rasadxona va yulduzlar katalogi |
Sharq olimlari haqida tez-tez uchraydigan noto‘g‘ri tushunchalar
Birinchisi: go‘yo ularning barchasi arab bo‘lgan. Aslida ko‘pchiligi, jumladan Al-Xorazmiy va Beruniy, Xorazm va O‘rta Osiyoning boshqa hududlaridan bo‘lgan, arab tilini esa o‘sha davrning xalqaro fan tili sifatida ishlatishgan — bugungi ingliz tili kabi.
Ikkinchisi: go‘yo ularning kashfiyotlari yakka o‘zi tasodifan topilgan. Aslida bu kutubxona, rasadxona va maktablar qo‘llab-quvvatlagan tizimli ish bo‘lgan — bugungi tilda aytganda, ilmiy infratuzilma.
Qisqa javoblar
Nega algoritm Al-Xorazmiy nomi bilan atalgan
Uning ismining lotinlashtirilgan varianti, «algorizmi», o‘rta asr Yevropa matnlarida uning asarlaridagi hisoblash usullarini tasvirlash uchun ishlatilgan. Vaqt o‘tishi bilan so‘z bizga tanish «algoritm»ga aylangan.
Ulug‘bek faqat olim emas, hukmdor ham bo‘lganmi
Ha, u Amir Temurning nabirasi bo‘lib, Samarqandda hukmronlik qilgan, shu bilan birga shaxsan astronomiya bilan shug‘ullangan va rasadxona qurilishiga rahbarlik qilgan. Bunday hokimiyat va fan uyg‘unligi tarixda kamdan-kam uchraydi.
Ibn Sino tibbiyotdan tashqari yana nimasi bilan mashhur
U mantiq va metafizika bo‘yicha falsafiy asarlar yozgan, kasalliklarning oldini olish haqidagi qarashlari zamonaviy tibbiyotga mos keladi. Shu bilan birga «Tib qonunlari» uning eng mashhur asari bo‘lib qolmoqda.
Bu olimlarning merosini bugun qayerda ko‘rish mumkin
Avvalambor Samarqandda — Ulug‘bek rasadxonasining qoldiqlari, shuningdek o‘sha davrning maqbara va madrasalari saqlanib qolgan. Ko‘p material va topilmalar O‘zbekiston muzeylarida namoyish etilgan.
Nega aynan O‘rta Osiyo, faqat Bag‘dod emas
Buxoro va Samarqand kabi shaharlar Ipak yo‘lida joylashgan bo‘lib, mahalliy hukmdorlardan moliyalashtirilgan, bu esa ularni xalifalik poytaxti bilan bir qatorda mustaqil ilmiy markazlarga aylantirgan.
Qisqacha
- «Algoritm» so‘zi tenglamalarni yechish usullarini tizimlashtirgan Al-Xorazmiy nomidan kelib chiqqan.
- Beruniy astronomiya, geografiya bilan shug‘ullangan va Yer o‘lchamini birinchilardan bo‘lib baholagan.
- Ibn Sino «Tib qonunlari» bilan tanilgan, ammo faylasuf ham bo‘lgan.
- Ulug‘bek — rasadxona qurgan va yulduzlar katalogini tuzgan hukmdorning kamdan-kam namunasi.
- O‘rta Osiyo Ipak yo‘lidagi o‘rni va hukmdorlar qo‘llab-quvvatlashi tufayli fan markaziga aylangan.
- Bu olimlarning merosini bugun Samarqand va Buxoro muzeylari hamda yodgorliklarida ko‘rish mumkin.
