Азиз ва Нодира турмуш қургач Чилонзорда квартира сотиб олишди. Уч йилдан кейин Нодира бир неча ойга вилоятдаги онасиникига кетди, шу пайт Азиз харидор топиб, ҳужжатларни нотариусга олиб борди. Битим сўнгги дақиқада барбод бўлди: нотариус хотиннинг розилигини сўради, у эса йўқ эди. Шундай ҳолатларда одатда битта савол туғилади: квартирани сотишга турмуш ўртоғининг розилиги керакми, агар у фақат биттасига ёзилган бўлса ҳам?
Қисқа жавоб: ҳа, агар квартира никоҳ давомида сотиб олинган бўлса, уни ёлғиз сотиб бўлмайди, ҳужжатда фақат битта эгаси кўрсатилган бўлса ҳам. Бу қоида қачон ишлашини, қачон ишламаслигини ва битим аллақачон хавф остида бўлса нима қилишни кўриб чиқамиз.
Квартирани сотишга турмуш ўртоғининг розилиги керакми
Ҳа, агар уй-жой никоҳ даврида сотиб олинган бўлса ва умумий қўшма мулк ҳисобланса, розилик керак. Оила кодексининг 23-моддасига кўра, никоҳ даврида орттирилган барча нарса иккала турмуш ўртоғига тенг тегишли, агар никоҳ шартномасида бошқача келишилмаган бўлса. Умумий мулкни ёлғиз тасарруф этиб бўлмайди: худди шу мантиқ Фуқаролик кодексининг 505-моддасида ҳам мустаҳкамланган — у ерда умумий қўшма мулкни барча эгаларининг розилигисиз совға қилиб бўлмаслиги айтилган, бу тамойил сотишга ҳам тегишли.
Мулк қачон умумий, қачон шахсий ҳисобланади
Умумий мулк — никоҳ даврида умумий пулга сотиб олинган ҳамма нарса, олди-сотди шартномаси кимнинг номига расмийлаштирилганидан қатъи назар. Шахсий мулк — турмуш ўртоғида никоҳдан олдин бўлган нарса, шунингдек никоҳ даврида мерос ёки совға тариқасида олинган мулк. Шахсий мулкни эгаси ёлғиз тасарруф этади, иккинчи томоннинг розилиги шарт эмас. Агар шу вазиятда эски квартирани сотиб, янгисини олиш керак бўлса, тартиб бир хил: квартирани бир вақтда сотиб, бошқасини сотиб олиш ҳақида ўқинг.
Розиликномани қандай расмийлаштиради
Розилик ёзма шаклда берилади ва нотариус томонидан тасдиқланади — оғзаки «мен қарши эмасман» етарли эмас, уни кўчмас мулк ишига қўшиб бўлмайди. Ҳужжатда аниқ обект ва турмуш ўртоғининг уни сотишга қарши эмаслиги кўрсатилади. Бундай қоғозсиз нотариус битимни тасдиқлашдан бош тортади — бу энг яхши натижа, чунки барбод бўлган битим кейинги суд ишидан арзонроқ.
Розиликсиз сотилса нима бўлади
Мажбурий розиликсиз тузилган битимни турмуш ўртоғи судда бекор қилдириши мумкин. Суд битимни ҳақиқий эмас деб топса, харидор квартирани қайтариши, сотувчи эса пулни қайтариши керак бўлади. Амалда бу узоқ ва қимматга тушади — сотувчи, унинг турмуш ўртоғи ва харидор учун.
Квартира никоҳдан олдин олинган ёки мерос бўлса
Бунда розилик керак эмас — бу турмуш ўртоқлардан бирининг шахсий мулки, уни ёлғиз тасарруф этиш мумкин. Лекин амалда нотариуслар ва харидорлар барибир пулнинг манбасини ёки асос ҳужжатни (мерос гувоҳномаси, совға шартномаси) сўрашади — бошқаларнинг низосига тушиб қолмаслик учун.
Ким ҳақ: низони таҳлил қилиш
Одатий ҳолат: эр никоҳ даврида олинган квартирани хотини кетганида, унинг розилигисиз сотади. Хотин қайтиб келиб, битимни бекор қилишни талаб қилади. Харидор эса ҳалол сотиб олганини, сотувчининг оилавий ишларидан хабардор бўлишга мажбур эмаслигини айтади. Қарор одатда квартира ҳужжат бўйича умумий бўлган-бўлмаганига, харидор сотувчининг турмуш қурганини билган ёки билиши керак бўлганига ва квартира кадастрда қайта расмийлаштирилганига боғлиқ. Харидор ҳаммасини текшириб, ҳалол ҳаракат қилган бўлса, низо кўпинча унинг фойдасига ҳал бўлади, даъволар эса турмуш ўртоқлар орасида қолади.
Низо қанчага тушишини қандай ҳисоблаш
Формула шундай: суд ва адвокат харажатларини низо суммаси билан солиштирамиз — одатда бу квартира нархининг ярми. Мисол (шартли рақамлар, ўзингизникини қўйинг): квартира 500 000 000 сўм туради, турмуш ўртоғининг улуши — 250 000 000. Адвокат билан суд жараёни бир неча ойга чўзилиши мумкин, мулкий низо бўйича адвокат хизмати эса кўпинча даъво суммасининг бир неча фоизини ташкил қилади. Улушни тўлаб келишиб олиш одатда судлашишдан тезроқ ва арзонроқ.
| Нима ҳисобланади | Қандай | Мисол (шартли рақамлар) |
|---|---|---|
| Турмуш ўртоғининг улуши | квартира нархи ÷ 2 | 500 000 000 ÷ 2 = 250 000 000 сўм |
| Келишув нархи | улуш + расмийлаштириш харажати | 250 000 000 + нотариус харажати |
| Суд нархи | давлат божи + адвокат + вақт | судда аниқлаштиринг, бир неча ой |
Кўп учрайдиган хатолар
Сотувчи квартира ўзига ёзилгани учун розилик шарт эмас деб ўйлайди — бу нотўғри, муҳими уй-жой никоҳ даврида олинганми. Харидор сотувчининг оилавий ҳолатини сўрамайди, ҳолбуки бу сотув эълонини текширишдаги биринчи савол. Турмуш ўртоқлар «ўзаро» оғзаки келишиб олади, кейин бири фикрини ўзгартиради — оғзаки келишув судда далил бўлмайди.
Қисқа жавоблар
Квартира эрга ёзилган бўлса, хотиннинг розилиги керакми?
Ҳа, агар никоҳ даврида олинган бўлса. Ҳужжатда фақат битта турмуш ўртоғи кўрсатилиши уни шахсий мулкка айлантирмайди.
Оғзаки розилик етарлими?
Йўқ, кўчмас мулк битими учун нотариус тасдиқлаган ёзма розилик керак.
Харидор бундай низога тушмаслик учун нима қилиши керак?
Сотувчининг оилавий ҳолатини текшириш ва битимдан олдин турмуш ўртоғининг нотариал розилигини сўраш керак.
Ажралиш бошланган, лекин тугамаган бўлса, розилик керакми?
Ҳа, никоҳ расман бекор қилинмагунча мулк умумий ҳисобланади.
Совға қилинган квартирани турмуш ўртоғининг розилигисиз соца бўладими?
Ҳа, совға қилинган мулк шахсий ҳисобланади, иккинчи томоннинг розилиги шарт эмас.
Қисқача
- Никоҳ даврида олинган уй-жойни сотишга турмуш ўртоғининг розилиги керак, у фақат биттасига ёзилган бўлса ҳам.
- Розилик ёзма шаклда, нотариус тасдиғи билан расмийлаштирилади — оғзаки «рози»лик етарли эмас.
- Розиликсиз сотилган битимни судда бекор қилдириш мумкин.
- Никоҳдан олдинги, мерос ёки совға қилинган мулкни розиликсиз сотиш мумкин.
- Харидор олдиндан сотувчининг оилавий ҳолатини сўраб, розилик ҳужжатини талаб қилиши керак.
- Битимдан олдин уй-жой калкуляторида ҳисоблаб кўринг, керак бўлса нотариус ёки адвокатни танланг.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда қарор ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки ҳуқуқшуносга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
