«Қурилиш учун сметани қандай тузиш керак», у ҳақиқатдан узоқлашиб қолмаслиги учун — ўзи уй қурадиган, тайёрини сотиб олмайдиган деярли ҳар бир киши дуч келадиган савол. Смета — битта якуний сумма эмас, босқичлар рўйхати, ҳар бирига умумий пулнинг ўз улуши ажратилган.
Сергелидаги, вилоятдаги ёки шаҳар чеккасидаги уй бир хил босқичлар бўйича қурилади — пойдевордан бўяшгача, — лекин ҳар бир қурилишнинг улуши ва суммаси ўзиники: лойиҳага, девор материалига ва ўз кучи билан ёки бригада билан қилишга боғлиқ.
Смета қайси босқичлардан иборат
Катта босқичлар: ер ишлари ва пойдевор, девор ва қопламалар, том, дераза ва эшиклар, муҳандислик тармоқлари (ёруғлик, suv, иситиш, канализация), қора безак, оқ безак. Босқичларга бўлинмаган сметадан қаерда ортиқча харажат бўлганини текшириб бўлмайди.
Қандай ҳисоблаш керак
Формула: смета = босқичлар бўйича сумма, ҳар бир босқичда материал + иш алоҳида ҳисобланади, ва қурилиш давомида нарх ошишига умумий 10–15 % захира қўшилади.
Босқичлар улуши мисолида. Уй қурилишининг умумий бюджети — шартли 250 000 000 сўм. Амалиёт шундай тахминий тақсимотни кўрсатади: пойдевор 12 %, девор ва қопламалар 28 %, том 10 %, дераза ва эшик 8 %, муҳандислик тармоқлари 15 %, қора безак 12 %, оқ безак 15 %.
Рақамлар шартли — улушлар девор материали ва лойиҳага қараб ўзгаради, лекин кўпчилик қурилишда катталиги шунга ўхшаш.
Босқичлар бўйича суммалар мисоли
| Босқич | Улуш | Сумма (шартли) |
|---|---|---|
| Пойдевор | 12 % | 30 000 000 сўм |
| Девор ва қопламалар | 28 % | 70 000 000 сўм |
| Том | 10 % | 25 000 000 сўм |
| Дераза ва эшик | 8 % | 20 000 000 сўм |
| Муҳандислик тармоқлари | 15 % | 37 500 000 сўм |
| Қора безак | 12 % | 30 000 000 сўм |
| Оқ безак | 15 % | 37 500 000 сўм |
Қаторлар суммаси бюджетга тўғри келади — 250 000 000 сўм. Агар қурилишда пойдевор 30 000 000 ўрнига 40 000 000 чиқса, бу қолган босқичлардаги улушларни қайта ҳисоблаш сигнали, охирги дақиқада оқ безакдан пулни жимгина тортиб олиш эмас.
Нарх ошишига захира — алоҳида қатор
6–12 ойлик қурилиш давомида материал нархи одатда ўзгаради, деярли ҳар доим юқорига. Смета устига 10–15 % захирани алоҳида қатор қилиб қўйинг, босқичлар ичига эритиб юборманг — шунда инфляция қанчани еганини кўриш мумкин.
Йиллар бўйича бўлиб қурилса қандай ҳисоблаш керак
Агар қурилиш икки-уч йилга тарқалса — бу йил пойдевор, кейинги йил девор, — келажакдаги босқичлар сметасини бугунги суммада қаттиқ белгилаб бўлмайди. Босқичнинг фоиздаги улуши қолади, пул суммасини эса ҳар босқич бошланишидан олдин ҳақиқий нархлар бўйича қайта ҳисобланг.
Мисол. Деворлар учун смета бир йил олдин 70 000 000 сўмга тузилган. Йил давомида материал 18 % қимматлашди. Босқич бошланишидан олдин қайта ҳисоб: 70 000 000 × 1,18 = 82 600 000 сўм — бу йилги бюджетга айнан шу сумма қўйилади, ўтган йилги эмас.
Ўз кучи билан ёки бригада билан — сметадаги фарқ
Ўз кучи билан иш сметадан «меҳнат ҳақи» қаторини олиб ташлайди, лекин вақт ва тажрибасиз хато хавфини олиб ташламайди. Сотиб олиш ёки ижарага олинадиган асбоб ҳам сметага киритилади — бу қатор биринчи марта қурувчиларда кўпинча тушиб қолади.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Сметани босқичларга бўлинмаган битта сумма билан ҳисоблайдилар — ва қаерда ортиқча харажат борлигини кўрмайдилар.
- Нарх ошишига алоҳида қатор сифатида захира қўймайдилар.
- Йиллар бўйича қурилишда келажакдаги босқичларни кечаги нархлар бўйича ҳисоблайдилар.
- Ўз кучи билан қурилиш сметасига асбоб ижараси ва материал ташиш харажатини унутадилар.
Қисқа жавоблар
Уй қурилиши учун сметани қандай тўғри тузиш керак?
Қурилишни пойдевордан безакгача босқичларга бўлинг, ҳар босқичда материал ва ишни алоҳида ҳисобланг, суммаларни қўшинг ва 10–15 % захира қўшинг.
Қурилишнинг ҳар босқичига бюджетнинг қайси улуши кетади?
Тахминан: пойдевор 10–15 %, девор ва қопламалар энг катта улуш — 25–30 %, том 8–12 %, тармоқлар 12–18 %, безак биргаликда 25–30 %. Аниқ улушлар лойиҳада ўзиники.
Йиллар бўйича қурсам сметани қандай ҳисоблаш керак?
Босқичлар улушини фоизда сақланг, пул суммасини эса шу босқич бошланишига яқин нархлар бўйича қайта ҳисобланг, эски смета бўйича эмас.
Бир босқич сметадан қимматроқ чиқса нима қилиш керак?
Қолган босқичлардаги улушларни қайта ҳисобланг ва қаердан камайтиришни олдиндан ҳал қилинг — жимгина пул тортиб олиш ва захирасиз қолиш эмас.
Ишончли бригада билан қурсам ҳам захира керакми?
Ҳа, захира бригада инсофсизлигига эмас, материал нархи ошишига қўйилади — семент ва металл нархи ким қураётганидан қатъи назар ўсади.
Қисқача
- Смета — босқичлар бўйича сумма, битта рақам эмас.
- Ҳар босқичда материал ва ишни алоҳида ҳисобланг.
- Нарх ошишига алоҳида қатор қилиб 10–15 % захира қўшинг.
- Йиллар бўйича қурилишда келажакдаги босқичларни ҳар бошланишдан олдин ҳақиқий нархлар бўйича қайта ҳисобланг.
- Ҳар босқичдан кейин ҳақиқий харажатни режадаги билан солиштиринг, қурилиш охирида эмас.
- Агар сумманинг бир қисми кредит бўлса, умумий бюджетни олдиндан қурилишга ипотека бўлимида ёки ипотека тўловлари калкуляторида тахминлаб кўринг.
Қурилиш учун ер ва таққослаш учун тайёр уйларни кўчмас мулк бўлимида кўринг, ипотека қопламайдиган босқичлар учун кредит вариантларини эса кредитларда. Қурилиш йиллар бўйича борса, кейинги босқич учун пулни мавсумлар орасида омонатда йиғиш қулай. Уй-жойга катта харид учун пул йиғиш ҳақида умуман — квартирага қандай пул йиғиш керак мақоласида.
