Икки ака-ука тўйга пул йиғишга қарор қилишди. Катта акаси 25 ёшида оз-оз ажратарди, кенжа укаси — 30 ёшида, лекин дарҳол икки баробар кўпроқ. Пул керак бўлган пайт келганда, катта акасида сезиларли кўпроқ йиғилган эди — гарчи у камроқ қўшган бўлса ҳам. Фарқ — суммада эмас, вақтда эди.
Мураккаб фоиз содда сўзлар билан — бу фоизлар нафақат бошланғич суммага, балки аввал тўпланган фоизларга ҳам ҳисобланиши. Ҳар йили фақат қўйилган тана эмас, унга қўшилиб улгурган барча фойда ҳам «ишлайди». Муддат қанча узоқ бўлса, бу таъсир шунча кучли бўлади.
Мураккаб фоиз оддий фоиздан нимаси билан фарқ қилишини, уни қандай ҳисоблашни ва нега бу формулада вақт ойлик бадал миқдоридан муҳимроқ эканини кўриб чиқамиз.
Мураккаб фоиз оддий фоиздан нимаси билан фарқ қилади
Оддий фоизда ҳар йили даромад фақат бошланғич суммадан ҳисобланади — у ўзгармайди. Мураккаб фоизда ҳисобланган даромад омонат танасига қўшилади, ва кейинги даврда фоизлар аллақачон кўпайган суммадан ҳисобланади. Қисқа муддатда фарқ кичик, узоқ муддатда эса — улкан бўлиб қолади, чунки «даромадга даромад» ҳар йили тезлашади.
Мураккаб фоиз таъсирини қандай ҳисоблаш
Формула қадамма-қадам: ҳар йили қолдиққа жорий қолдиқдан фоиз қўшилади, бошланғич суммадан эмас: янги йил қолдиғи = эски қолдиқ + (эски қолдиқ × ставка).
Мисол: 5 000 000 сўм шартли йилига 20% билан, ҳар йилги капиталлаштириш орқали қўйилди. 1-йил: 5 000 000 + (5 000 000 × 20%) = 6 000 000. 2-йил: 6 000 000 + (6 000 000 × 20%) = 7 200 000. 3-йил: 7 200 000 + (7 200 000 × 20%) = 8 640 000. Оддий фоизда эса ўша уч йилда фақат 5 000 000 + 3 × 1 000 000 = 8 000 000 йиғиларди. 640 000 сўмлик фарқ — бу айнан мураккаб фоиз таъсири (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг).
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| 1 йилдан кейинги қолдиқ | Тана + тана × ставка | 5 000 000 + 1 000 000 = 6 000 000 сўм |
| 2 йилдан кейинги қолдиқ | 1-йил қолдиғи + 1-йил қолдиғи × ставка | 6 000 000 + 1 200 000 = 7 200 000 сўм |
| 3 йилдан кейинги қолдиқ | 2-йил қолдиғи + 2-йил қолдиғи × ставка | 7 200 000 + 1 440 000 = 8 640 000 сўм |
| Оддий фоиздан фарқ | Мураккаб натижа − оддий натижа | 8 640 000 − 8 000 000 = 640 000 сўм |
Капиталлаштириладиган омонатларнинг аниқ шартлари банкларда ҳар хил — уларни NARXTOP омонатлар бўлимида солиштириш мумкин.
Нега вақт бадал миқдоридан муҳимроқ
Мураккаб фоиз таъсири эгри чизиқ бўйлаб тезлашади: дастлабки йилларда ўсиш камтарона, узоқ муддат охирида эса — сезиларли сакраш бўлади. Озгина бўлса ҳам эрта бошлаш, кўпинча кеч бошлаб икки баробар кўп қўйишдан фойдалироқ — вақтнинг ўзи кейин сотиб олиб бўлмайдиган ресурсга айланади.
Таниш воқеа: Тошкентлик ҳамкасб 23 ёшидан бошланғич тўловга ойига 300 000 сўмдан йиғган, дўсти эса бошлашни беш йилга кечиктириб, кейин икки баробар кўп ажратган. Дўсти якуний суммада қувиб ета олмаган — йўқотилган йиллар икки баробар бадал билан қопланмаган.
Мураккаб фоиз сизга қарши ҳам ишлайди
Тўланмаган кредит қарзида худди шу мантиқ, фақат тескари томонга: тўловлар кечикса ва муддати ўтган қарзга фоиз ҳисобланса, қарз ўша эгри чизиқ бўйлаб кўпаяди. Қанча эрта ва барқарор тўласангиз, «мураккаб фоиз» сизга қарши шунча кам ишлайди. График ва ортиқча тўловни кредит калкуляторида ҳисоблаб кўриш мумкин.
Бу таъсирдан қандай фойдаланиш мумкин
Мақсад бир неча йилдан кейинги катта харид бўлса, масалан квартира учун бошланғич тўлов, «пул кўпроқ бўлгунча» кутмасдан ҳозирданоқ озгина бўлса ҳам йиға бошлаш маъқул. Жамғариш ёки ипотека қайси фойдалироқ эканини каттароқ квартирага қачон ўтиш керак мақоласи солиштиришга ёрдам беради, бошланғич тўловни эса уй-жой калкуляторида ҳисобланг.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- «Кейин дарҳол катта суммадан бошлайман» деб жамғармани бошлашни кечиктириш — вақт қопланмайди.
- Омонатларни солиштиришда мураккаб фоизни оддийси билан адаштириш, капиталлаштириш тезлигига қарамаслик.
- Мураккаб фоиз қарздор учун ҳам, муддати ўтган кредитда ҳам ишлашини унутиш.
- Фақат қўшилган бадаллар йиғиндисини солиштириш, пул неча йил «ишлаб» улгурганини эмас.
Қисқа жавоблар
Мураккаб фоиз содда сўзлар билан нима?
Бу фоизларнинг нафақат бошланғич суммага, балки аввал тўпланган фоизларга ҳам ҳисобланиши — кейинги давр даромади кўпайган қолдиқдан ҳисобланади.
Мураккаб фоиз оддий фоиздан нимаси билан фарқ қилади?
Оддий фоизда даромад ҳар йили бир хил бошланғич суммадан ҳисобланади, мураккабда эса — аввалги ҳисоблар ҳисобига аллақачон ўсган суммадан.
Нега вақт бадал миқдоридан муҳимроқ?
Таъсир ўсиб борувчи тарзда тўпланади: муддат қанча узоқ бўлса, якуний сумма шунча тез ўсади, ва йўқотилган йилларни кейин икки баробар бадал ҳам қопламайди.
Мураккаб фоиз менга қарши ҳам ишлайдими?
Ҳа, агар муддати ўтган қарзга фоиз ҳисобланса — у худди шу мантиқ билан ўсади, шунинг учун тўловларни ўз вақтида қилган маъқул.
Мураккаб фоиздан қайси суммадан фойдаланиш мумкин?
Ҳар қандай қўлингиздан келган суммадан — муҳими биринчи бадал миқдори эмас, жамғарма имкон қадар эрта ишлай бошлаши.
Қисқача
- Мураккаб фоиз — даромадга даромад: фоизлар ўсиб борувчи қолдиқдан ҳисобланади, бошланғич суммадан эмас.
- Узоқ муддатда мураккаб ва оддий фоиз фарқи сезиларли бўлиб қолади.
- Эрта бошлаш кўпинча кеч бошлаб кўпроқ қўйишдан фойдалироқ — вақтни сотиб олиб бўлмайди.
- Кредитда мураккаб фоиз тескари томонга ишлайди — муддати ўтган тўловлар қарзни тезлаштиради.
- Танлашдан олдин турли банкларнинг капиталлаштириш шартларини солиштиринг.
- Бугун ажратилган кичик сумма ҳам вақт ўтиши билан кейин ажратилган катта суммадан кучлироқ ишлайди.
