Бир таниш шундай деб ҳисоблади: банк қанча кредит суммасини тасдиқлаган бўлса, квартира ҳам шунча туриши керак экан. Тўловни оила даромадининг деярли ҳаммасига тенглаштириб олди, тўрт ойдан кейин эса машина бузилиб, бола касал бўлганда тўлашга пул қолмади. Банк расман тўлай оладиган максимал суммани тасдиқлайди, ҳаёт учун хавфсиз суммани эмас.
Аслида қанча квартирани кўтара оласиз? Банк таклиф қилган суммадан эмас, ўз даромади ва харажатларидан ҳисоблаш керак: ҳар ой қанча бўш пул қолади, қанча йиғилган ва бошланғич тўловга яна қанча керак.
Ўз имкониятини ҳисоблаш нимадан бошланади
Ҳисоб ростгўй рўйхатдан бошланади: солиқлар чегирилган оила даромади, мажбурий харажатлар — озиқ-овқат, коммунал, транспорт, агар бўлса — кредитлар, ва бўш қоладиган сумма. Айнан шу бўш сумма келажакдаги тўловнинг чегараси бўлади, банк тасдиғида ёзилган рақам эмас.
Агар оилада бошқа кредит бор бўлса, ҳисоб манзараси ўзгаради — бу ҳақда бир вақтда бир нечта кредит ва тўловлар тартиби ҳақидаги мақолада батафсил ёзилган.
Хавфсиз тўловни қандай ҳисоблаш
Мисолда ҳисоблаймиз. Қоида оддий: ипотека тўловини оила умумий даромадининг учдан биридан оширмаслик хавфсизроқ — шунда кутилмаган ҳолатлар учун захира қолади ва ой охирида озиқ-овқатга қариндошлардан қарз сўрашга тўғри келмайди.
Формула: хавфсиз тўлов = оила даромади × 0,3. Мисол: даромад ойига 10 000 000 сўм, хавфсиз тўлов — тахминан 3 000 000 сўм. Агар банк 4 500 000 сўм тўлов таклиф қилса, бу энди захира эмас, хавф. Рақамлар шартли, мисол учун — ўзингизникини қўйинг ва аниқ ставка ҳамда тўловни ипотека калкуляторида аниқлаштиринг.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол (шартли рақамлар) |
|---|---|---|
| Ойлик бўш даромад | даромад − мажбурий харажатлар | 10 000 000 − 6 000 000 = 4 000 000 сўм |
| Хавфсиз тўлов | даромад × 0,3 | 10 000 000 × 0,3 = 3 000 000 сўм |
| Кредит суммаси мўлжали | тўлов × муддат ойлари (соддалаштириб) | 3 000 000 × 120 = 10 йилга 360 000 000 сўм |
Бошланғич тўловга қанча йиғиш керак
Бошланғич тўлов — банк кредитдан эмас, ўз пулингиздан талаб қиладиган квартира нархининг бир қисми. Қанча кўп олдиндан йиғилган бўлса, кредит суммаси шунча кам ва ҳар ойлик тўлов шунча паст бўлади.
Йиғиш муддатини ҳисоблаймиз: керакли сумма оила ҳар ой ҳақиқатда ажратадиган суммага бўлинади. Мисол: 80 000 000 сўм йиғиш керак, оила ойига 2 000 000 сўм ажратади — демак, 40 ой, уч йилдан бироз кўпроқ керак бўлади. Жараённи тезлаштиришга депозит ёрдам беради: бошланғич тўлов учун пулни нақд эмас, банкдаги депозитда сақлаш оқилонароқ — йиғилаётган вақтда фоиз ҳам қўшилади.
Ҳисобламасангиз пул қаерга кетади
Фарид оиласи аниқ режа бўлмасдан «шунчаки кўпроқ тежаш»га қарор қилди, ярим йилдан кейин эса йиғилган пул деярли ўсмаганини пайқади — пул майда нарсаларга кетган эди: такси, кафе, ҳар бир қариндош тўйига совға. Қаттиқ тақиқ эмас, оддий харажатлар инвентаризацияси ёрдам берди.
— Умуман, маошнинг ярми қаерга кетади? — Айнан шу саволни банкка боришдан олдин ўзингиздан сўранг. Бунга пул қаерга кетиши инвентаризацияси ҳақидаги мақола ёрдам беради.
Ипотека, бўлиб тўлаш ёки аввал тўлиқ йиғиш
Ипотека ва қурувчидан бўлиб тўлашнинг мантиғи ҳар хил: ипотека тўловни банк фоизи билан йилларга чўзади, қурувчидан бўлиб тўлаш кўпинча қисқароқ ва банк фоизисиз, лекин ойлик тўлов юқорироқ бўлади. Аниқ турар-жой мажмуаси ва банк шартларини кўчмас мулк бўлимида ҳамда банклардаги ипотека таклифларида солиштиринг.
Кредициз тўлиқ йиғиш энг узоқ йўл, аммо фоиз ортиқча тўланмайди — шошилинчлик бўлмаган ва даромади барқарор юқори бўлганлар учун мос.
Ўз имкониятини ҳисоблашда тез-тез учрайдиган хатолар
- Банк тасдиқлаган суммага, ўз захира даражасига эмас, шунга қараб йўналтирилиш.
- Келажакдаги харажатларни — таъмир, мебел, бола туғилишини — ҳисобга қўшмаслик.
- Даромадни йилнинг энг яхши ойи бўйича эмас, охирги олти ой ўртачаси бўйича ҳисоблаш керак.
- Мавжуд кредит ва бўлиб тўлаш карталарини юкни ҳисоблашда унутиш.
- Пулни депозит ўрнига уйда нақд сақлаш — йиллар давомида фоиздан маҳрум бўлиш.
Қисқа жавоблар
Қанча квартирани кўтара оласиз?
Айнан хавфсиз тўлов рухсат берганча — бу оила бўш даромадининг тахминан учдан бири, банк тасдиқлаган максимал сумма эмас.
Хавфсиз ойлик тўловни қандай ҳисоблаш мумкин?
Солиқдан кейинги оила даромадини 0,3 га кўпайтиринг. Олинган сумма кутилмаган харажатларда бюджетни бузмайдиган тўлов мўлжали бўлади.
Бошланғич тўловга қанча йиғиш керак?
Керакли сумма оила ҳар ой ҳақиқатда ажратадиган суммага бўлинади — натижада ойларда муддат чиқади, кўпинча икки-тўрт йил.
Ипотека ва қурувчидан бўлиб тўлашдан қайси бири фойдали?
Муддат ва фоизга боғлиқ: ипотека тўловни банк ставкаси билан йилларга чўзади, бўлиб тўлаш одатда қисқароқ, лекин тўлов юқорироқ — аниқ шартларни калкуляторда солиштиринг.
Банк тасдиқлаган суммага ишониш мумкинми?
Мўлжал сифатида — ҳа, лекин бу максимал, хавфсиз даража эмас. Ўз ҳисобингиз доим банк тасдиғидан қаттиқроқ бўлиши керак.
Қисқача
- Банк тасдиқлаган суммадан эмас, ўз даромад ва харажатларингиздан ҳисобланг.
- Хавфсиз тўлов — оила бўш даромадининг тахминан учдан бири.
- Бошланғич тўлов нақд эмас, депозитда тезроқ йиғилади.
- Мавжуд кредитлар янги тўлов учун мумкин бўлган суммани камайтиради.
- Ипотека ва қурувчидан бўлиб тўлашни фақат ставка эмас, умумий ортиқча тўлов бўйича солиштиринг.
- Харажатлар инвентаризацияси одатдаги ҳаётни қисқартирмасдан йиғиш учун пул топишга ёрдам беради.
