Оилага ҳар бири қанча пул қўшиши ва ким нима учун тўлаши кераклиги — пул етишмаслигидан кўра кўпроқ жанжалга сабаб бўладиган савол. Азиз ва Нигоранинг иши дарров юришмади: у сезиларли кўпроқ топар, уй ва коммунал учун тўларди, озиқ-овқат ва боланинг кийимига эса ҳар сафар «кимдан қанча бўлса» йиғишарди — ким аллақачон пул бергани, ким ҳали бермаганини адаштириб.
— Боғча учун тўладингми? — Сен тўлайсан деб ўйладим. Оилада шундай гап кўринишдан кўра қимматга тушади: пулга эмас, ишончга. Оилавий бюджетни уч хил бўлиш мумкин: умумий қозон — барча даромад бир жойга тушади; алоҳида бюджет — ҳар бири ўз улушини келишилган тартибда тўлайди; ва аралаш усул — мажбурий харажатлар учун умумий ҳисоб, қолгани эса ҳар бирининг шахсий пули. Барча оилага баб-баравар мос усул йўқ, фақат сизга мос усул бор.
Шу мақолада — усулни қандай танлаш, даромад ҳар хил бўлганда улушларни қандай ҳисоблаш ва турмуш ўртоқлардан бири вақтинча ишламаса нима қилиш керак.
Оилавий бюджетнинг қандай турлари бор
Умумий қозон — барча даромад битта ҳисобга тушади, ундан ҳам оилавий, ҳам шахсий харажатлар чиқади. Даромади ва харажат қилиш одати ўхшаш жуфтликларга мос келади. Алоҳида бюджет — ҳар бири ўз улушини келишилганича тўлайди, қолгани шахсий бўлиб қолади. Аралаш усул амалда энг кўп учрайди: ижарага, коммуналга, озиқ-овқатга ва болага умумий омонат очилади, қолганини эса ҳар бири ўзи бошқаради. Бу ҳақда оилада пул ва умумий бюджет мақоласида батафсил ўқиш мумкин.
Даромад ҳар хил бўлса, улушларни қандай ҳисоблаш керак
Тенг бўлиш эмас, даромадга мутаносиб бўлиш адолатлироқ. Агар эр 8 000 000 сўм, хотин 4 000 000 сўм топса, оиланинг умумий даромади 12 000 000. Эрнинг улуши 8 000 000 ни 12 000 000 га бўлганда тахминан 67 фоиз, хотиннинг улуши 33 фоиз. Оиланинг умумий харажати ойига 6 000 000 сўм бўлса, эр тахминан 4 000 000, хотин 2 000 000 қўшади. Рақамлар шартли, мисол учун — ўз даромад ва харажатингизни қўйинг, ҳисоблаш тамойили шу бўлиб қолади.
Ойлик умумий бюджетни қандай ҳисоблаш керак
Формула оддий: оила даромадидан мажбурий харажатларни — уй-жой, коммунал, озиқ-овқат, транспорт, кредит тўловлари — ва ёстиқчага ажратилган пулни айирасиз. Қолгани шахсий харажат ва кутилмаган ҳолатларга бўлинади. Мисол: оила даромади 12 000 000 сўм, мажбурий харажат 7 000 000, ёстиқчага 1 200 000 ажратилди — бу тахминан даромаднинг ўндан бир қисми, қатъий қоида эмас — 3 800 000 иккаласи учун шахсий ва кутилмаган харажатларга қолади.
Иккинчи мисол: даромади 6 000 000 сўм бўлган оила, мажбурий харажат 4 500 000, ёстиқчага 300 000 ажратилди — бўш пул атиги 1 200 000 қолади. Айнан шу ҳолатда ким кўпроқ чўнтак пули олишини талашишдан олдин бирга ўтириб, нимани қисқартириш мумкинлигини кўриш керак. Агар мажбурий харажатлар орасида кредит бўлса, ойлик тўловни олдиндан аниқ ҳисоблашда тўловлар калкулятори ёрдам беради — шунда кимнинг улуши тўловга кетишини ҳал қилиш осонроқ.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Ойлик мисол |
|---|---|---|
| Ҳар бирининг умумий харажатдаги улуши | Турмуш ўртоқ даромадини оила умумий даромадига бўлиш | 12 млндан 8 млн — тахминан 67 фоиз |
| Қўшиш суммаси | Улушни умумий мажбурий харажатга кўпайтириш | 6 млндан 67 фоиз — тахминан 4 млн сўм |
| Ёстиқчага ажратиш | Тахминан оила даромадининг ўндан бир қисми | 12 млндан 10 фоиз — 1,2 млн сўм |
| Шахсий учун қолган | Даромад минус мажбурий минус ажратилган | 12 минус 7 минус 1,2 — 3,8 млн сўм |
Бири вақтинча ишламаса нима қилиш керак
Декрет, иш йўқотиш, ўқиш — оила даромади вақтинча битта одамда қолади. Бундай пайтда улушларни янги даромаддан қайтадан ҳисоблаш тўғрироқ. Малика декретга чиқиб, эри бутун суммани ёлғиз қўшган оилага айнан шу ҳолат учун олдиндан йиғилган ёстиқча ёрдам берди — молиявий хавфсизлик ёстиқчаси тамойили бўйича.
Оилага умумий ҳисоб ёки карта керакми
Умумий ҳисоб мажбурий харажатлар учун қулай: ижара, коммунал, озиқ-овқат, болалар мактаби. Шахсий карталар эса ҳар бирида ўз харажатлари учун қолади. Ўзбекистондаги баъзи банклар битта ҳисобга қўшимча карта беради — шунда иккала турмуш ўртоқ бир-бирининг ҳаракатларини кўради ва ким қанча сарфлаганини талашмайди. Кредит карталар шартларини пул зарур бўлиб қолгандан олдин солиштириб қўйиш керак.
Катта харажатлар ҳақида қандай келишиш керак
Таъмирлаш, машина, вилоятдаги қариндошларга саёҳат — катта харажатлар олдиндан, иккаласи бирга ҳал қиладиган нарса. Оддий қоида ишлайди: келишилган чегарадан юқори сумма гапсиз сарфланмайди, ҳатто шахсий пул бўлса ҳам. Таниш ҳолат: эр айтмай телефонни бўлиб тўлашга олди, бир ойдан кейин коммуналга етмади.
Оилавий бюджетдаги кенг тарқалган хатолар
- Даромад фарқига қарамай, харажатни тенг бўлиш — кам топадиганда шахсий пул умуман қолмайди.
- Бюджетни овоз чиқариб муҳокама қилмаслик, шерик «ўзи тушуниб олади» деб кутиш.
- Фақат «эҳтиёт учун», мақсадсиз ва алоҳида ҳисобсиз жамғариш — бундай пул одатда биринчи бўлиб сарфланади.
- «Биз оиламиз-ку, нега бўлиш керак» деб ҳисоблашдан уялиш — кейин бирор турмуш ўртоқда қарз қаердан келиб чиққанига ҳайрон бўлиш.
- Турмуш ўртоқлардан бирининг даромади ўзгарганда улушларни ойлар давомида қайта кўриб чиқмаслик.
Қисқа жавоблар
Даромад жуда ҳар хил бўлса, бюджетни қандай бўлиш керак
Тенг эмас, ҳар бирининг даромадига мутаносиб ҳисобланг. Даромади кўп бўлган умумий харажатга кўпроқ қўшади, аксинча эмас.
Оилага умумий ҳисоб керакми
Шарт эмас, лекин мажбурий харажатлар учун қулай. Шахсий пулни эса ҳар бирига ўзида қолдириш мумкин ва керак.
Турмуш ўртоқлардан бири ишламаса нима қилиш керак
Улушларни оиланинг янги умумий даромадидан қайтадан ҳисобланг ва ёстиқча бўлса, шу даврда қарзга ботмасдан ундан фойдаланинг.
Оила бирга қанча ажратиши керак
Мўлжал — умумий даромаднинг тахминан ўндан бир қисми. Кўпроқ чиқса яхши, ҳозирча йўқ бўлса, кичик суммадан бошланг, лекин мунтазам.
Ойлик умумий бюджетни қандай ҳисоблаш керак
Даромадларни қўшинг, мажбурий харажат ва ёстиқчага ажратилганини айиринг — қолганини шахсий ва кутилмаган харажатга бўлинг.
Қисқача
- Бюджетни даромадга мутаносиб бўлинг, тенг эмас — бу иккала турмуш ўртоқ учун адолатлироқ.
- Камида ойига бир марта овоз чиқариб ва бирга ҳисобланг, рақамларни битта одам бошида ушламанг.
- Мажбурий харажатлар учун умумий ҳисоб очинг, шахсий пулни эса ҳар бирига қолдиринг.
- Ёстиқчага мунтазам ажратинг, кичик сумма бўлса ҳам — у декрет ёки иш алмаштиришда ёрдам беради.
- Турмуш ўртоқлардан бирининг даромади ўзгарса, улушларни қайта ҳисобланг, эски нисбатга ёпишманг.
- Карта ва омонат шартларини пул керак бўлиб қолишидан олдин солиштиринг.
