Oilaga har biri qancha pul qo‘shishi va kim nima uchun to‘lashi kerakligi — pul yetishmasligidan ko‘ra ko‘proq janjalga sabab bo‘ladigan savol. Aziz va Nigoraning ishi darrov yurishmadi: u sezilarli ko‘proq topar, uy va kommunal uchun to‘lardi, oziq-ovqat va bolaning kiyimiga esa har safar «kimdan qancha bo‘lsa» yig‘ishardi — kim allaqachon pul bergani, kim hali bermaganini adashtirib.
— Bog‘cha uchun to‘ladingmi? — Sen to‘laysan deb o‘yladim. Oilada shunday gap ko‘rinishdan ko‘ra qimmatga tushadi: pulga emas, ishonchga. Oilaviy byudjetni uch xil bo‘lish mumkin: umumiy qozon — barcha daromad bir joyga tushadi; alohida byudjet — har biri o‘z ulushini kelishilgan tartibda to‘laydi; va aralash usul — majburiy xarajatlar uchun umumiy hisob, qolgani esa har birining shaxsiy puli. Barcha oilaga bab-baravar mos usul yo‘q, faqat sizga mos usul bor.
Shu maqolada — usulni qanday tanlash, daromad har xil bo‘lganda ulushlarni qanday hisoblash va turmush o‘rtoqlardan biri vaqtincha ishlamasa nima qilish kerak.
Oilaviy byudjetning qanday turlari bor
Umumiy qozon — barcha daromad bitta hisobga tushadi, undan ham oilaviy, ham shaxsiy xarajatlar chiqadi. Daromadi va xarajat qilish odati o‘xshash juftliklarga mos keladi. Alohida byudjet — har biri o‘z ulushini kelishilganicha to‘laydi, qolgani shaxsiy bo‘lib qoladi. Aralash usul amalda eng ko‘p uchraydi: ijaraga, kommunalga, oziq-ovqatga va bolaga umumiy omonat ochiladi, qolganini esa har biri o‘zi boshqaradi. Bu haqda oilada pul va umumiy byudjet maqolasida batafsil o‘qish mumkin.
Daromad har xil bo‘lsa, ulushlarni qanday hisoblash kerak
Teng bo‘lish emas, daromadga mutanosib bo‘lish adolatliroq. Agar er 8 000 000 so‘m, xotin 4 000 000 so‘m topsa, oilaning umumiy daromadi 12 000 000. Erning ulushi 8 000 000 ni 12 000 000 ga bo‘lganda taxminan 67 foiz, xotinning ulushi 33 foiz. Oilaning umumiy xarajati oyiga 6 000 000 so‘m bo‘lsa, er taxminan 4 000 000, xotin 2 000 000 qo‘shadi. Raqamlar shartli, misol uchun — o‘z daromad va xarajatingizni qo‘ying, hisoblash tamoyili shu bo‘lib qoladi.
Oylik umumiy byudjetni qanday hisoblash kerak
Formula oddiy: oila daromadidan majburiy xarajatlarni — uy-joy, kommunal, oziq-ovqat, transport, kredit to‘lovlari — va yostiqchaga ajratilgan pulni ayirasiz. Qolgani shaxsiy xarajat va kutilmagan holatlarga bo‘linadi. Misol: oila daromadi 12 000 000 so‘m, majburiy xarajat 7 000 000, yostiqchaga 1 200 000 ajratildi — bu taxminan daromadning o‘ndan bir qismi, qat’iy qoida emas — 3 800 000 ikkalasi uchun shaxsiy va kutilmagan xarajatlarga qoladi.
Ikkinchi misol: daromadi 6 000 000 so‘m bo‘lgan oila, majburiy xarajat 4 500 000, yostiqchaga 300 000 ajratildi — bo‘sh pul atigi 1 200 000 qoladi. Aynan shu holatda kim ko‘proq cho‘ntak puli olishini talashishdan oldin birga o‘tirib, nimani qisqartirish mumkinligini ko‘rish kerak. Agar majburiy xarajatlar orasida kredit bo‘lsa, oylik to‘lovni oldindan aniq hisoblashda to‘lovlar kalkulyatori yordam beradi — shunda kimning ulushi to‘lovga ketishini hal qilish osonroq.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Oylik misol |
|---|---|---|
| Har birining umumiy xarajatdagi ulushi | Turmush o‘rtoq daromadini oila umumiy daromadiga bo‘lish | 12 mlndan 8 mln — taxminan 67 foiz |
| Qo‘shish summasi | Ulushni umumiy majburiy xarajatga ko‘paytirish | 6 mlndan 67 foiz — taxminan 4 mln so‘m |
| Yostiqchaga ajratish | Taxminan oila daromadining o‘ndan bir qismi | 12 mlndan 10 foiz — 1,2 mln so‘m |
| Shaxsiy uchun qolgan | Daromad minus majburiy minus ajratilgan | 12 minus 7 minus 1,2 — 3,8 mln so‘m |
Biri vaqtincha ishlamasa nima qilish kerak
Dekret, ish yo‘qotish, o‘qish — oila daromadi vaqtincha bitta odamda qoladi. Bunday paytda ulushlarni yangi daromaddan qaytadan hisoblash to‘g‘riroq. Malika dekretga chiqib, eri butun summani yolg‘iz qo‘shgan oilaga aynan shu holat uchun oldindan yig‘ilgan yostiqcha yordam berdi — moliyaviy xavfsizlik yostiqchasi tamoyili bo‘yicha.
Oilaga umumiy hisob yoki karta kerakmi
Umumiy hisob majburiy xarajatlar uchun qulay: ijara, kommunal, oziq-ovqat, bolalar maktabi. Shaxsiy kartalar esa har birida o‘z xarajatlari uchun qoladi. O‘zbekistondagi ba’zi banklar bitta hisobga qo‘shimcha karta beradi — shunda ikkala turmush o‘rtoq bir-birining harakatlarini ko‘radi va kim qancha sarflaganini talashmaydi. Kredit kartalar shartlarini pul zarur bo‘lib qolgandan oldin solishtirib qo‘yish kerak.
Katta xarajatlar haqida qanday kelishish kerak
Ta’mirlash, mashina, viloyatdagi qarindoshlarga sayohat — katta xarajatlar oldindan, ikkalasi birga hal qiladigan narsa. Oddiy qoida ishlaydi: kelishilgan chegaradan yuqori summa gapsiz sarflanmaydi, hatto shaxsiy pul bo‘lsa ham. Tanish holat: er aytmay telefonni bo‘lib to‘lashga oldi, bir oydan keyin kommunalga yetmadi.
Oilaviy byudjetdagi keng tarqalgan xatolar
- Daromad farqiga qaramay, xarajatni teng bo‘lish — kam topadiganda shaxsiy pul umuman qolmaydi.
- Byudjetni ovoz chiqarib muhokama qilmaslik, sherik «o‘zi tushunib oladi» deb kutish.
- Faqat «ehtiyot uchun», maqsadsiz va alohida hisobsiz jamg‘arish — bunday pul odatda birinchi bo‘lib sarflanadi.
- «Biz oilamiz-ku, nega bo‘lish kerak» deb hisoblashdan uyalish — keyin biror turmush o‘rtoqda qarz qayerdan kelib chiqqaniga hayron bo‘lish.
- Turmush o‘rtoqlardan birining daromadi o‘zgarganda ulushlarni oylar davomida qayta ko‘rib chiqmaslik.
Qisqa javoblar
Daromad juda har xil bo‘lsa, byudjetni qanday bo‘lish kerak
Teng emas, har birining daromadiga mutanosib hisoblang. Daromadi ko‘p bo‘lgan umumiy xarajatga ko‘proq qo‘shadi, aksincha emas.
Oilaga umumiy hisob kerakmi
Shart emas, lekin majburiy xarajatlar uchun qulay. Shaxsiy pulni esa har biriga o‘zida qoldirish mumkin va kerak.
Turmush o‘rtoqlardan biri ishlamasa nima qilish kerak
Ulushlarni oilaning yangi umumiy daromadidan qaytadan hisoblang va yostiqcha bo‘lsa, shu davrda qarzga botmasdan undan foydalaning.
Oila birga qancha ajratishi kerak
Mo‘ljal — umumiy daromadning taxminan o‘ndan bir qismi. Ko‘proq chiqsa yaxshi, hozircha yo‘q bo‘lsa, kichik summadan boshlang, lekin muntazam.
Oylik umumiy byudjetni qanday hisoblash kerak
Daromadlarni qo‘shing, majburiy xarajat va yostiqchaga ajratilganini ayiring — qolganini shaxsiy va kutilmagan xarajatga bo‘ling.
Qisqacha
- Byudjetni daromadga mutanosib bo‘ling, teng emas — bu ikkala turmush o‘rtoq uchun adolatliroq.
- Kamida oyiga bir marta ovoz chiqarib va birga hisoblang, raqamlarni bitta odam boshida ushlamang.
- Majburiy xarajatlar uchun umumiy hisob oching, shaxsiy pulni esa har biriga qoldiring.
- Yostiqchaga muntazam ajrating, kichik summa bo‘lsa ham — u dekret yoki ish almashtirishda yordam beradi.
- Turmush o‘rtoqlardan birining daromadi o‘zgarsa, ulushlarni qayta hisoblang, eski nisbatga yopishmang.
- Karta va omonat shartlarini pul kerak bo‘lib qolishidan oldin solishtiring.
