Прокрастинация: нега орқага сурамиз ва қандай тўхтатиш мумкин

Прокрастинация — бу иш муҳим ва уни бажариш кераклигини аниқ биласиз, лекин қайта-қайта бошқа ҳамма нарса билан шуғулланасиз. Идиш ювдингиз, йиғиштирдингиз, телефонга кирдингиз — фақат ўша ишга ўтирмаслик учун. Кейин ҳаммасини охирги кечада, асабда қиласиз ва ўзингизни койийсиз. Деярли ҳаммага таниш.

Дарров ажратиб олайлик: бу дангасалик эмас. Дангасанинг ҳеч нарса қилгиси келмайди ва виждони қийнамайди. Прокрастинатор эса қилишни хоҳлайди, қилмаганидан азобланади ва барибир орқага суради. Демак, гап характерда эмас, бошлашга нима халақит бераётганида. Нега шундай бўлиши ва қандай усуллар ҳақиқатан силжитишини кўриб чиқамиз.

Нега муҳим ишни орқага сурамиз?

Орқага суриш ортида деярли ҳар доим дангасалик эмас, мия қочадиган ёқимсиз туйғу туради. Уни айтиб қўйсангиз — нима қилиш кераклиги аниқроқ бўлади.

• Қўрқув. Вазифа катта ва тушунарсиз туюлади, «бирдан эплолмасам» билан юзлашгандан кўра уни тегмаган осон.
• Перфексионизм. «Ёмон қиламан — бошламаганим афзал». Оқибатда умуман қилинмайди.
• Нимадан бошлашни билмаслик. Биринчи қадам айтилмаганда, мия фақат катта тоғни кўради ва чекинади.
• Иш зерикарли ёки бегона. Сиз учун на қизиқ, на маъно бор иш ўз-ўзидан орқага сурилади.

Прокрастинация ёки дангасалик — қандай фарқлаш мумкин?

Фарқи оддий ва муҳим, чунки улар бошқача даволанади. Дангасага барибир — у қайғурмайди. Прокрастинатор қаттиқ қайғуради: хоҳлайди, режалаштиради, ўзига душанбадан ваъда беради ва барибир қилмайди, кейин ўзини айблайди.

Буни ўқиб ўзингизни танисангиз — эҳтимол сизда дангасалик эмас, айнан орқага суриш бор. Яхши хабар шундаки, у билан мавҳум «ўзингни қўлга ол» чақириғи эмас, аниқ усуллар ишлайди.

Бошлашга қандай усуллар ёрдам беради?

Асосий ҳийла — ўша қўрқувни алдаш, ишни шундай майда қадамларга бўлиш, қўрқадиган нарса қолмасин.

• Биринчи кичик қадам қоидаси. «Ҳисобот қилиш» эмас, «файлни очиш ва сарлавҳа ёзиш». Бошлаш доим давом эттиришдан қийинроқ.
• Беш дақиқа. Ўзингиз билан атиги беш дақиқа ишлашга келишинг. Одатда ундан кейин қизиқиб қолиб, давом этасиз.
• Телефонни кўз олдидан олиб қўйинг. Ёнида овозсиз эмас, бошқа хонага. У — эътиборнинг асосий егувчиси.
• Тоғни тошларга бўлинг. Катта вазифа қўрқитади, бешта кичкинанинг рўйхати — йўқ. Бажарилганини ўчириш ёқимли ва олдинга тортади.

Нега пулни кўпинча кейинга сурамиз?

Молиявий ишлар — орқага суриш бўйича чемпион. Қарзларни ҳал қилиш, йиғишни бошлаш, суғурта расмийлаштириш, бюджетни санаш — ҳаммаси «кейин қиламан», чунки зерикарли, мураккаб ва бир оз қўрқинчли туюлади. Кечикиш нархи эса бу ерда тўғридан-тўғри: ҳар орқага сурилган ой — четга қўйилмаган пул.

Ўша биринчи қадам усули бу ерда ҳам ишлайди. «Квартирага йиғиш» эмас — бу тоғ, ундан қўл тушади — «қанча керак ва қанча вақтга эканини санаш». Мақсад тумандан рақамга айланганда, уни бошлаш унчалик қўрқинчли эмас. Уй нархи калкуляторида керакли квартира нимага тушишини ва ойига қанча четга қўйиш кераклигини чамаланг. Умуман пул мақсадларини уларга етиш учун қандай қўйишни молиявий мақсадларни қандай қўйиш мақоласида кўринг.

Орқага сурмаслик одатини қандай мустаҳкамлаш мумкин?

Бир марталик зарба ҳисобланмайди — «дарров бошлаш» одатга айланиши муҳим. Бу ерда ирода эмас, ўзингизга мослаб созлаган муҳит ёрдам беради.

Васвасаларни олдиндан олиб ташланг: телефон узоқроқда, ойналар ёпиқ, стол тоза. Муддатни кимдир билан келишинг — гувоҳ олдида орқага суриш қийинроқ. Пул учун энг ишлайдигани — автоматлаштириш: ойликнинг бир қисми ўзи жамғарма омонатига ўтадиган қилиб созлаш, шунда орқага сурадиган нарсанинг ўзи қолмайди, ҳаммаси сизсиз кетади. Буни йиғилган одамлар қандай қилишини молиявий одатлар ҳақидаги мақолада кўринг.

Биз ишни эмас, унинг ёнидаги ёқимсиз туйғуни орқага сурамиз. Туйғуни айтинг — иш силжийди.

Сабаб ва нима қилиш

Тез-тез учрайдиган хатолар

• Илҳомни кутиш. У жараёнда келади, ундан олдин эмас. Аввал ҳаракат, кейин кайфият, аксинча эмас.
• Ўзини койиш. Айбдорлик туйғуси туртки бермайди, сиз қочаётган ўша ёқимсиз туйғуни кўпайтиради.
• Иш ўрнига режалаштириш. Чиройли рўйхат ва ўнта самарадорлик иловаси — ўша прокрастинация, фақат бандлик туйғуси билан.
• Ҳаммасига бирдан ёпишиш. Бир вақтда битта вазифа. Ўнта бошлаб ташланган биттасини етказганидан ёмон.

Қисқа жавоблар

Ўзимни айнан ҳозир бошлашга қандай мажбурлайман?

Энг биринчи митти қадамни айтинг ва фақат шуни қилинг: «ҳисобот ёзиш» эмас, «файлни очиш». Телефонни бошқа хонага олиб, беш дақиқа ишлашга келишинг. Бошлаш доим давом эттиришдан оғирроқ, шунинг учун бутун ҳийла биринчи қадамда.

Прокрастинация — касалликми?

Орқага суришнинг ўзи касаллик эмас, ёқимсиз туйғудан қочиш одати. Аммо у тўлиқ бўлса, ойлаб чўзилса ва иш-ҳаётни бузса, ортида хавотир ёки чарчаш туриши мумкин. Унда ирода билан курашиш эмас, чуқурроқ қараш керак.

Нега мен айнан пул ишларини суриб қўяман?

Чунки улар бирдан зерикарли, мураккаб ва бир оз қўрқинчли туюлади. Туманни рақамга айлантириш ёрдам беради: аниқ сумма ва биринчи қадамни санаш. Йиғиш каби одатий ишни эса ҳар ой қайтадан ҳал қилмаслик учун автоматлаштирган яхши.

Прокрастинацияга қарши иловалар ёрдам берадими?

Баъзан, лекин кўпинча ўнта илова ўрнатишнинг ўзи прокрастинацияга айланади — бандлик сезасиз, иш силжимайди. Битта оддий рўйхат ва олиб қўйилган телефон сиз иш ўрнига созлайдиган мураккаб тизимдан яхшироқ ишлайди.

Қисқача

• Прокрастинация — дангасалик эмас: қилишни хоҳлайсиз, лекин ёқимсиз туйғудан қочасиз.
• Орқага суриш ортида қўрқув, перфексионизм ёки ноаниқ биринчи қадам туради.
• Майда қадамларга бўлиш, беш дақиқа қоидаси ва олиб қўйилган телефон ишлайди.
• Пул ишлари кўпроқ сурилади — туман ўрнига рақам ва автоматлаштириш қутқаради.
• Илҳом жараёнда келади, айб эса фақат халақит беради — ўзингизни койиманг.