Дилноза чет элда ўқиётган пайтда отаси вафот этди. Мерос ишларини «кейинроқ» деб қолдирди, акаси Шерзод эса ёлғиз нотариусга бориб, ўзини ягона ворис деб кўрсатиб гувоҳнома олди — синглиси ҳақида ҳеч нарса демади. Олти ойдан кейин у квартирани сотди. Дилноза қайтиб келиб, битим ҳақида қўшнилардан билиб олди. Бундай ҳолатларда битта савол туғилади: ворислардан бири квартирани бошқаларсиз сота оладими?
Қисқа жавоб: йўқ, агар ворислар бир нечта бўлса, квартирани бутунлай фақат ҳужжат бўйича унинг эгаси бўлган киши сота олади. Ўз улушини сотиш мумкин — у ҳам чекловлар билан. Тартибни ва битим аллақачон бўлиб ўтган бўлса нима қилишни кўриб чиқамиз.
Ворислардан бири квартирани бошқаларсиз сота оладими
Йўқ, агар қонун ёки васиятнома бўйича ворислар бир нечта бўлса. Фуқаролик кодексининг 1135-моддасига кўра биринчи навбатдаги ворислар — болалар, турмуш ўртоқ, ота-она — меросни тенг улушларда олади, квартира эса умумий улушли мулкка айланади. Бошқанинг улушини сотиб бўлмайди, бутун квартирани эса фақат барча шерикларнинг розилиги ёки ишончномаси билан сотиш мумкин.
Квартира бир нечта ворис учун қандай умумий бўлади
Мерос очилгач, ҳар бир ворис ўз улушига ҳуқуқ олади, мерос ҳуқуқи ҳақидаги гувоҳномани эса нотариус одатда вафотдан олти ой ўтгач беради — Фуқаролик кодексининг 1146-моддаси. Агар гувоҳнома берилаётганда нотариус фақат битта аризачини билган бўлса, гувоҳномада бутун квартира битта номга ёзилади, гарчи аслида ворислар бир нечта бўлса ҳам.
Бири бошқа ворисларни нотариусдан яширса нима бўлади
Агар ворис ўзини ягона ворис деб эълон қилиб, акалар, сингиллар ёки вафот этганнинг болаларини яширган бўлса-ю, улар кейинроқ пайдо бўлса — гувоҳнома ва сотув битимини судда бекор қилдириш мумкин. Умумий даъво муддати — Фуқаролик кодексининг 150-моддасига кўра уч йил. Квартирани сотиб олган киши уни қайтариши, пулни эса сотувчидан талаб қилиши керак бўлади — бу амалда айтилганидан қийинроқ.
Ворис ўз улушини бошқаларнинг розилигисиз сота оладими
Ўз улушини шериклларнинг розилигисиз ҳам сотиш мумкин — лекин аввал уни уларга худди шу нархда таклиф қилиш керак. Бу Фуқаролик кодексининг 224-моддасидаги афзал харид ҳуқуқи: шерикларга кўчмас мулк бўйича жавоб бериш учун бир ой берилади. Агар ворис улушини уларни четлаб сотган бўлса, улардан ҳар бири уч ой ичида судда харидор ҳуқуқини ўзига ўтказишни талаб қилиши мумкин.
Харидор сотувчининг ҳуқуқини қандай текширади
Битимдан олдин сотувчидан мерос ҳуқуқи гувоҳномасини сўраш ва нотариусдан нечта ворис кўрсатилгани, нечта ариза берилганини аниқлаштириш керак. Агар квартира оддий сотув эълони сифатида қўйилган бўлса-ю, сотувчи ёлғиз бўлса — бу тўғридан-тўғри сўраш учун сабаб: у ягона ворисми ва бутун квартирага ҳужжати борми.
Ким ҳақ: низони таҳлил қилиш
Одатий ҳолат: ака синглиси ҳужжат топширишга улгурмаган пайтда меросни «ўзига» расмийлаштириб, квартирани сотади. Синглиси ярмини ўз улуши сифатида қайтаришни ёки битимни бекор қилишни талаб қилади. Харидор эса ўзини ҳалол деб ҳисоблайди — нотариус гувоҳномаси бўйича сотиб олган, синглиси ҳақида қаердан билсин. Қарор одатда нотариус гувоҳнома бераётганда иккинчи ворис ҳақида билган-билмаганига, синглиси ўзи ҳақида оқилона муддатда маълум қилган-қилмаганига ва харидор битимни шошилмасдан текшириб сотиб олганига боғлиқ.
Масала нархини қандай ҳисоблаш
Формула шундай: хафа бўлган вориснинг улуш нархини суд харажатлари билан солиштирамиз. Мисол (шартли рақамлар, ўзингизникини қўйинг): квартира 400 000 000 сўм туради, ворислар иккита, синглисининг улуши — 200 000 000. Улушни тинч йўл билан сотиб олиш — бу унинг нархи плюс нотариус харажати. Судлашиш — давлат божи, бир неча ойлик адвокат хизмати ва квартира яна қайта сотилиб кетиш хавфи.
| Нима ҳисобланади | Қандай | Мисол (шартли рақамлар) |
|---|---|---|
| Иккинчи вориснинг улуши | квартира нархи ÷ ворислар сони | 400 000 000 ÷ 2 = 200 000 000 сўм |
| Улушни тинч сотиб олиш | улуш + расмийлаштириш | 200 000 000 + нотариус хизмати |
| Улуш учун суд | давлат божи + адвокат + вақт | судда аниқлаштиринг, бир неча ойдан |
Кўп учрайдиган хатолар
Ворислар ойлаб ҳужжат расмийлаштиришга «шошилмайди», шу пайт бири бошқалардан олдин улгуради. Харидорлар сотувчининг «мен ягона ворис»ман деган сўзига ишониб, буни нотариусдан текширмайди. Шериклар улушни бегона одамга биринчи бўлиб бир-бирига таклиф қилмасдан сотади — бу судда битимни бекор қилдириш учун тўғридан-тўғри сабаб.
Қисқа жавоблар
Ворислар иккита бўлса-ю, бири рози бўлмаса, квартирани сотиб бўладими?
Йўқ, иккинчи вориснинг розилигисиз бутун квартирани сотиб бўлмайди, фақат ўз улушини.
Акам квартирани мендан яшириб сотиб қўйган бўлса, нима қилиш керак?
Нотариусдан мерос иши нусхасини олиш ва ҳуқуқлар бузилган бўлса, битимни бекор қилдириш учун судга мурожаат қилиш керак.
Битимни бекор қилдириб бўлмайдиган муддат борми?
Ҳа, умумий даъво муддати уч йил, лекин унинг бошланиш нуқтасини сизнинг ҳолатингизда суд белгилайди.
Улушни шериклардан сўрамасдан сотиш мумкинми?
Сотиш мумкин, лекин аввал улушни худди шу нархда уларга таклиф қилиш керак — бўлмаса битимни бекор қилдириш мумкин.
Харидор муаммоли мерос билан квартира сотиб олмаслик учун нима қилиши керак?
Нотариусдан ворислар сонини текшириш ва қисмга эмас, бутун квартирага гувоҳнома сўраш керак.
Қисқача
- Бутун квартирани фақат унга тўлиқ ҳуқуқи бўлган ворис сота олади, улушга эга бўлган эмас.
- Ворислар бир нечта бўлса, ҳар бири фақат ўз улушини тасарруф этади.
- Улушни аввал шерикларга таклиф қилиш керак — бу афзал харид ҳуқуқи.
- Бошқа ворисларни нотариусдан яшириш — битимни уч йил ичида судда бекор қилдириш учун сабаб.
- Харидор шартномадан олдин нотариусдан ворислар сонини текшириши керак.
- Харид вариантларини кўчмас мулк бўлимидан қидиринг, суммани уй-жой калкуляторида ҳисобланг, ҳужжатларни текшириш учун нотариус ёки адвокатни танланг.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда қарор ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки ҳуқуқшуносга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
