Улуғбек Мирзо Улуғбек туманидан орзусидаги квартирани топди, битимдан олдин эса сотувчи таклиф қилди: «Шартномада учдан бир қисмини кам ёзамиз, қолганини нақд берасан — шунда бож камроқ чиқади». Улуғбек ўйлаб ўтирмасдан рози бўлди. Бир йилдан сўнг квартирани қайта сотмоқчи бўлиб, харажатлар ҳақида маълумотнома керак бўлганда афсусланди: ҳақиқий нархни исботлайдиган ҳеч нарса йўқ эди.
Квартира сотувчиси сумманинг бир қисмини шартномадан ташқарида сўраса, нима қилиш керак? Асосийси — хавфни дарҳол тушуниш: шартномада ёзилган сумма — баҳсда тасдиқлаб, қайтариб олишингиз мумкин бўлган ягона сумма. «Қоғоздан ташқарида» берилган фарқ эса аслида ҳимоясиз қолади.
Сотувчилар нега шундай қилишни сўрашини, бу харидорга нима билан хавфли эканини ва сотувчи қатъият қилса қандай ҳаракат қилишни кўриб чиқамиз.
Сотувчилар шартномада нархни нега камайтиришни сўрайди
Одатда сабаб оддий: квартиранинг шартномадаги расмий нархи қанча кам бўлса, сотувчи битимни расмийлаштиришда шунча кам солиқ ва бож тўлайди. Бу тўловларнинг миқдори ва ҳисоблаш қоидалари ўзгаради ва аниқ вазиятга боғлиқ — нотариусдан аниқлаштиринг. Харидор учун бунда одатда ҳеч қандай фойда йўқ, фақат хавф бор.
Бу харидорга нима билан хавфли
- Нақд пулнинг бир қисми берилгандан кейин битим бузилса, фақат шартномадаги расмий суммани қайтариб олиш мумкин — қолганини исботлаш учун деярли ҳеч нарса йўқ.
- Кейинчалик квартиранинг сифати бўйича баҳс чиқса, компенсация ҳақиқий тўланган суммадан эмас, шартномадаги суммадан ҳисобланади.
- Кейинчалик ўзингиз сотаётганингизда харидорга расмий сотиб олиш нархи билан эълон қилинган сотув нархи орасидаги фарқни тушунтиришга тўғри келади.
- Битим учун ипотека керак бўлса, банк кредит суммасини шартномадаги расмий нархдан чиқиб беради, фарқни эса ўз пулингиз билан ёпишга тўғри келади.
Одатий ҳолат: — Сотувчи кейин арзон сотганимни англадим деб, битимни бекор қилишга уринса-чи? — У ҳолда суд айнан шартномадаги расмий суммага қарайди, оғзаки айтилганга эмас.
Мисолда ҳисоблаймиз
Формула оддий: ҳимоясиз сумма — квартиранинг ҳақиқий нархи билан шартномада ёзилган сумма орасидаги фарққа тенг.
1-мисол. Квартира 400 000 000 сўм туради, шартномада 280 000 000 ёзилади, 120 000 000 сўмни эса алоҳида нақд беришни сўрашади. Ҳимоясиз сумма — 120 000 000 сўм, яъни ҳақиқий нархнинг 30 фоизи (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг).
2-мисол. Худди шу квартира ипотекага олинса, банк кредит суммасини расмий 280 000 000 сўмдан чиқиб беради. Харидор ўз пулидан нафақат одатдаги бошланғич тўловни, балки ҳисобга олинмаган бутун фарқни — ўша 120 000 000 сўмни ҳам топиши керак бўлади.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Ҳақиқий нарх | Квартира учун сўралаётган тўлиқ сумма | 400 000 000 сўм |
| Шартномадаги сумма | Расмий ёзиладиган нарх | 280 000 000 сўм |
| Ҳимоясиз фарқ | Ҳақиқий нарх − шартномадаги сумма | 120 000 000 сўм, тахминан 30 % |
Сотувчи қатъият қилса нима қилиш керак
- Нега камайтириш кераклигини тўғридан-тўғри сўранг ва бу сиз учун фойдасиз, соф хавф эканини тушунтиринг.
- Шартномада тўлиқ ҳақиқий суммани ёзишни таклиф қилинг, сотувчининг солиқ масалаларини унинг ўз юристи билан алоҳида ҳал қилишини сўранг.
- Сотувчи рози бўлмаса-ю, битим барибир муҳим бўлса, пул беришдан олдин хизматлар бўлимидаги мустақил юрист билан маслаҳатлашинг.
- Алоҳида берилаётган ҳар қандай суммани аниқ тўлов мақсади кўрсатилган ёзма тилхат билан расмийлаштиринг — бу хавфни камайтиради, лекин тўлиқ йўқотмайди.
- Шартларни бошқа эълонлардаги вариантлар билан солиштиринг — камайтириш схемасига рози бўлмаслик квартирани йўқотиш дегани эмас.
Битим ипотека билан бўлса, нима қилиш керак
Ипотекада нархни камайтириш алоҳида муаммо туғдиради: банк кредит суммасини шартномадаги расмий нархдан тасдиқлайди, ҳақиқий нарх билан тасдиқланган кредит орасидаги фарқни эса харидор ўзи, дарҳол топиши керак бўлади. Буни олдиндан банк билан муҳокама қилинг — баъзан бундай шарциз квартира топиш катта нақд қўшимча тўлов йиғишдан фойдалироқ.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Ўзингиз ҳам бир кун шу квартиранинг сотувчиси бўлишингизни ўйламасдан, нархни камайтиришга рози бўлиш.
- Фарқни оғзаки сўзга ишониб, тилхациз умуман нақд бериш.
- Ипотека битимида банкка ҳақиқий нархни айтмаслик ва қўшимча тўловни охирги дақиқада йиғиш.
- Нархни камайтиришни айнан харидор учун оқибациз одатий амалиёт деб ҳисоблаш.
Тез-тез сўраладиган саволлар
Сотувчи сумманинг бир қисмини шартномадан ташқарида сўраса, нима қилиш керак?
Тўлиқ ҳақиқий суммани ёзишга кўндиришга ҳаракат қилинг. Бўлмаса-ю битимни давом эттирсангиз, фарқни алоҳида тилхат билан расмийлаштиринг ва хавф тўлиқ йўқолмаслигини тушунинг.
Шартномадан ташқарида берилган пулни қайтариб олиш мумкинми?
Расман тилхат орқали уриниб кўриш мумкин, лекин имконият расмий шартномадаги суммага қараганда паст — суд биринчи навбатда шартноманинг ўзига қарайди.
Сотувчилар нега шартномада нархни камайтиришни сўрайди?
Одатда битимни расмийлаштиришда ўз солиқ ва божларини камайтириш учун. Тўловларнинг аниқ миқдори ва қоидаларини нотариусдан аниқлаштиринг — улар вазиятга боғлиқ.
Нархни камайтириш ипотекага қандай таъсир қилади?
Банк кредитни шартномадаги расмий суммадан беради. Ҳақиқий нарх билан тасдиқланган кредит орасидаги фарқни харидор ўз пули билан ёпиши керак бўлади.
Шундай шарт туфайли квартирадан воз кечиш керакми?
Бу сизга боғлиқ, лекин шуни унутманг: нархни камайтириш одатда харидорга фойда бермайди, фақат хавф беради. Рози бўлишдан олдин бошқа эълонлардаги вариантлар билан солиштиринг.
Қисқача
- Шартномадаги сумма — баҳсда исботлаб, қайтариб олиш мумкин бўлган ягона сумма.
- Нархни камайтириш одатда сотувчига фойдали ва харидор учун деярли ҳар доим хавфли.
- Ҳимоясиз қисм — ҳақиқий нарх билан шартномадаги сумма орасидаги фарқ.
- Ипотекада фарқни бошланғич тўловдан ташқари ўз пули билан ёпишга тўғри келади.
- Нақд фарққа рози бўлсангиз, уни алоҳида тилхат билан қайд этинг.
- Қарор қабул қилишдан олдин фақат сотувчи эмас, мустақил юрист билан маслаҳатлашинг.
Бундай шарциз вариантларни НАРХТОПъдаги квартира сотув эълонларида солиштиринг, битим бюджетини эса олдиндан уй-жой калкуляторида ҳисобланг. Мустақил ҳаётнинг бошида қимматга тушадиган бошқа молиявий хатолар ҳақида мустақил ҳаётнинг биринчи йилидаги молиявий хатолар мақоласида ўқинг.
