Ulug‘bek Mirzo Ulug‘bek tumanidan orzusidagi kvartirani topdi, bitimdan oldin esa sotuvchi taklif qildi: «Shartnomada uchdan bir qismini kam yozamiz, qolganini naqd berasan — shunda boj kamroq chiqadi». Ulug‘bek o‘ylab o‘tirmasdan rozi bo‘ldi. Bir yildan so‘ng kvartirani qayta sotmoqchi bo‘lib, xarajatlar haqida ma‘lumotnoma kerak bo‘lganda afsuslandi: haqiqiy narxni isbotlaydigan hech narsa yo‘q edi.
Kvartira sotuvchisi summaning bir qismini shartnomadan tashqarida so‘rasa, nima qilish kerak? Asosiysi — xavfni darhol tushunish: shartnomada yozilgan summa — bahsda tasdiqlab, qaytarib olishingiz mumkin bo‘lgan yagona summa. «Qog‘ozdan tashqarida» berilgan farq esa aslida himoyasiz qoladi.
Sotuvchilar nega shunday qilishni so‘rashini, bu xaridorga nima bilan xavfli ekanini va sotuvchi qat‘iyat qilsa qanday harakat qilishni ko‘rib chiqamiz.
Sotuvchilar shartnomada narxni nega kamaytirishni so‘raydi
Odatda sabab oddiy: kvartiraning shartnomadagi rasmiy narxi qancha kam bo‘lsa, sotuvchi bitimni rasmiylashtirishda shuncha kam soliq va boj to‘laydi. Bu to‘lovlarning miqdori va hisoblash qoidalari o‘zgaradi va aniq vaziyatga bog‘liq — notariusdan aniqlashtiring. Xaridor uchun bunda odatda hech qanday foyda yo‘q, faqat xavf bor.
Bu xaridorga nima bilan xavfli
- Naqd pulning bir qismi berilgandan keyin bitim buzilsa, faqat shartnomadagi rasmiy summani qaytarib olish mumkin — qolganini isbotlash uchun deyarli hech narsa yo‘q.
- Keyinchalik kvartiraning sifati bo‘yicha bahs chiqsa, kompensatsiya haqiqiy to‘langan summadan emas, shartnomadagi summadan hisoblanadi.
- Keyinchalik o‘zingiz sotayotganingizda xaridorga rasmiy sotib olish narxi bilan e‘lon qilingan sotuv narxi orasidagi farqni tushuntirishga to‘g‘ri keladi.
- Bitim uchun ipoteka kerak bo‘lsa, bank kredit summasini shartnomadagi rasmiy narxdan chiqib beradi, farqni esa o‘z pulingiz bilan yopishga to‘g‘ri keladi.
Odatiy holat: — Sotuvchi keyin arzon sotganimni angladim deb, bitimni bekor qilishga urinsa-chi? — U holda sud aynan shartnomadagi rasmiy summaga qaraydi, og‘zaki aytilganga emas.
Misolda hisoblaymiz
Formula oddiy: himoyasiz summa — kvartiraning haqiqiy narxi bilan shartnomada yozilgan summa orasidagi farqqa teng.
1-misol. Kvartira 400 000 000 so‘m turadi, shartnomada 280 000 000 yoziladi, 120 000 000 so‘mni esa alohida naqd berishni so‘rashadi. Himoyasiz summa — 120 000 000 so‘m, ya‘ni haqiqiy narxning 30 foizi (raqamlar shartli, o‘zingiznikini qo‘ying).
2-misol. Xuddi shu kvartira ipotekaga olinsa, bank kredit summasini rasmiy 280 000 000 so‘mdan chiqib beradi. Xaridor o‘z pulidan nafaqat odatdagi boshlang‘ich to‘lovni, balki hisobga olinmagan butun farqni — o‘sha 120 000 000 so‘mni ham topishi kerak bo‘ladi.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday | Misol |
|---|---|---|
| Haqiqiy narx | Kvartira uchun so‘ralayotgan to‘liq summa | 400 000 000 so‘m |
| Shartnomadagi summa | Rasmiy yoziladigan narx | 280 000 000 so‘m |
| Himoyasiz farq | Haqiqiy narx − shartnomadagi summa | 120 000 000 so‘m, taxminan 30 % |
Sotuvchi qat‘iyat qilsa nima qilish kerak
- Nega kamaytirish kerakligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘rang va bu siz uchun foydasiz, sof xavf ekanini tushuntiring.
- Shartnomada to‘liq haqiqiy summani yozishni taklif qiling, sotuvchining soliq masalalarini uning o‘z yuristi bilan alohida hal qilishini so‘rang.
- Sotuvchi rozi bo‘lmasa-yu, bitim baribir muhim bo‘lsa, pul berishdan oldin xizmatlar bo‘limidagi mustaqil yurist bilan maslahatlashing.
- Alohida berilayotgan har qanday summani aniq to‘lov maqsadi ko‘rsatilgan yozma tilxat bilan rasmiylashtiring — bu xavfni kamaytiradi, lekin to‘liq yo‘qotmaydi.
- Shartlarni boshqa e‘lonlardagi variantlar bilan solishtiring — kamaytirish sxemasiga rozi bo‘lmaslik kvartirani yo‘qotish degani emas.
Bitim ipoteka bilan bo‘lsa, nima qilish kerak
Ipotekada narxni kamaytirish alohida muammo tug‘diradi: bank kredit summasini shartnomadagi rasmiy narxdan tasdiqlaydi, haqiqiy narx bilan tasdiqlangan kredit orasidagi farqni esa xaridor o‘zi, darhol topishi kerak bo‘ladi. Buni oldindan bank bilan muhokama qiling — ba‘zan bunday shartsiz kvartira topish katta naqd qo‘shimcha to‘lov yig‘ishdan foydaliroq.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- O‘zingiz ham bir kun shu kvartiraning sotuvchisi bo‘lishingizni o‘ylamasdan, narxni kamaytirishga rozi bo‘lish.
- Farqni og‘zaki so‘zga ishonib, tilxatsiz umuman naqd berish.
- Ipoteka bitimida bankka haqiqiy narxni aytmaslik va qo‘shimcha to‘lovni oxirgi daqiqada yig‘ish.
- Narxni kamaytirishni aynan xaridor uchun oqibatsiz odatiy amaliyot deb hisoblash.
Tez-tez so‘raladigan savollar
Sotuvchi summaning bir qismini shartnomadan tashqarida so‘rasa, nima qilish kerak?
To‘liq haqiqiy summani yozishga ko‘ndirishga harakat qiling. Bo‘lmasa-yu bitimni davom ettirsangiz, farqni alohida tilxat bilan rasmiylashtiring va xavf to‘liq yo‘qolmasligini tushuning.
Shartnomadan tashqarida berilgan pulni qaytarib olish mumkinmi?
Rasman tilxat orqali urinib ko‘rish mumkin, lekin imkoniyat rasmiy shartnomadagi summaga qaraganda past — sud birinchi navbatda shartnomaning o‘ziga qaraydi.
Sotuvchilar nega shartnomada narxni kamaytirishni so‘raydi?
Odatda bitimni rasmiylashtirishda o‘z soliq va bojlarini kamaytirish uchun. To‘lovlarning aniq miqdori va qoidalarini notariusdan aniqlashtiring — ular vaziyatga bog‘liq.
Narxni kamaytirish ipotekaga qanday ta‘sir qiladi?
Bank kreditni shartnomadagi rasmiy summadan beradi. Haqiqiy narx bilan tasdiqlangan kredit orasidagi farqni xaridor o‘z puli bilan yopishi kerak bo‘ladi.
Shunday shart tufayli kvartiradan voz kechish kerakmi?
Bu sizga bog‘liq, lekin shuni unutmang: narxni kamaytirish odatda xaridorga foyda bermaydi, faqat xavf beradi. Rozi bo‘lishdan oldin boshqa e‘lonlardagi variantlar bilan solishtiring.
Qisqacha
- Shartnomadagi summa — bahsda isbotlab, qaytarib olish mumkin bo‘lgan yagona summa.
- Narxni kamaytirish odatda sotuvchiga foydali va xaridor uchun deyarli har doim xavfli.
- Himoyasiz qism — haqiqiy narx bilan shartnomadagi summa orasidagi farq.
- Ipotekada farqni boshlang‘ich to‘lovdan tashqari o‘z puli bilan yopishga to‘g‘ri keladi.
- Naqd farqqa rozi bo‘lsangiz, uni alohida tilxat bilan qayd eting.
- Qaror qabul qilishdan oldin faqat sotuvchi emas, mustaqil yurist bilan maslahatlashing.
Bunday shartsiz variantlarni NARXTOP‘dagi kvartira sotuv e‘lonlarida solishtiring, bitim byudjetini esa oldindan uy-joy kalkulyatorida hisoblang. Mustaqil hayotning boshida qimmatga tushadigan boshqa moliyaviy xatolar haqida mustaqil hayotning birinchi yilidagi moliyaviy xatolar maqolasida o‘qing.
