Оилавий кечки овқатда Азизнинг тоғаси бехосдан айтиб қўйди: «Ўн икки фоизда омонатинг тахминан олти йилда икки баробар бўлади» — ҳеч қандай калкулятор ёки дафтар очмасдан. Азиз кейин калкуляторда текширди — тоғаси бир ойдан камроққа янглишган экан. Сир ажойиб хотирада эмас, банк ходимлари ва молиячилар ёдда тутадиган оддий қоидада эди.
— Ҳаммасини ёдингдами? — Йўқ, — деди тоғаси, — шунчаки 72 ни ставкага бўламан.
Бу — 72 қоидаси: берилган ставкада пулнинг икки баробар бўлиш муддатини даража ва логарифмларсиз тезда тахмин қилиш усули.
72 қоидаси нима?
72 қоидаси — тахмин: мураккаб фоизда сумма икки баробар бўлиши учун керакли йиллар сони тахминан 72 ни фоизлардаги ставкага бўлишга тенг. 12% йиллик ставка — 72 ÷ 12 = 6 йил. 18% ставка — 72 ÷ 18 = 4 йил.
Тескари томонга ҳам ишлайди: агар суммани қанча муддатда икки баробарлашни хоҳласангиз, 72 ни шу муддатга бўлиб керакли ставкани оласиз.
72 қоидаси бўйича қандай ҳисоблаш керак?
Формула сўзлар билан: икки баробар бўлиш муддати (йилда) = 72, йиллик ставкага (фоизда) бўлинган ҳолда. 72 сони қулай, чунки 2, 3, 4, 6, 8, 9, 12 га қолдиқсиз бўлинади — шу сабабли ёдда ҳисоблаш осон.
| Йиллик ставка, % | 72 қоидаси бўйича муддат | Аниқ муддат |
|---|---|---|
| 6% | 12 йил | ≈11,9 йил |
| 12% | 6 йил | ≈6,1 йил |
| 18% | 4 йил | ≈4,2 йил |
| 24% | 3 йил | ≈3,2 йил |
Жадвалдаги ставкалар шартли — ўзингизникини қўйиб худди шундай бўлинг. Омонатнинг ҳақиқий ставкасини ҳисоб очишдан олдин НАРХТОПъда турли банклар бўйича солиштиринг.
72 қоидаси қанчалик аниқ?
Аниқ формула мураккаброқ: муддат = 2 нинг логарифми, (1 + ставка) нинг логарифмига бўлинган. 72 қоидаси — унинг соддалаштирилган варианти, тахминан 6% дан 18% гача ставкалар оралиғида энг яхши ишлайди, хато одатда бир-икки ойдан ошмайди, тоға мисолидагидек.
Баъзи микрокредитларга хос жуда юқори ставкаларда қоида аниқликни ошириб кўрсатади: 36% йиллик ставкада аниқ муддат тахминан 2,25 йил, 72 қоидаси эса 2 йил беради — фарқ аллақачон уч ой. Омонат учун тахмин қилишда бу унчалик муҳим эмас, кредит бўйича ортиқча тўловни аниқ ҳисоблаш учун эса ёддаги бўлишдан кўра калкуляторда ҳисоблаш тўғрироқ.
Ўз муддатингиз учун керакли ставкани қандай билиш мумкин?
Мақсадингиз бўлса — масалан, жамғармани 5 йилда икки баробарлаш, — 72 ни 5 га бўласиз ва тахминан 14,4% йиллик ставка кераклигини биласиз. 10 йиллик мақсад учун эса тахминан 7,2% етарли.
— Ўн фоиз ставкада неча йилда икки баробар бўлади? — Етти йилдан сал кўпроқда, — деб банк иловасини очмасдан дарҳол жавоб бериш мумкин.
72 қоидаси пулингизга қарши ҳам ишлайди
Худди шу мантиқ инфляцияга ҳам тегишли: агар нархлар шартли 12% йилига ўсиб борса, ўзгармаган сумманинг харид қуввати тахминан худди шу олти йилда икки баробар пасаяди. Ҳаракациз турган пул суммани эмас, унинг қадрсизланишини «икки баробарлайди».
Азизнинг қўшниси катта суммани нақд ҳолда «ҳар эҳтимолга қарши» бир неча йил сақлаб юрди — машина олишга қарор қилганда эса худди шу пулга пулни ажратган пайтдагидан сезиларли камроқ нарса етди. Инфляция ва курс бўйича расмий статистикани мустақил манбалардан кўринг, кўз билан тахминдан эмас — лекин механизмнинг ўзини тушуниш фойдали. Шунга ўхшаш эффект ҳақида девалвация оддий тилда нима экани ҳақидаги мақолада батафсилроқ.
Кўп учрайдиган хатолар
- 72 қоидасини капиталлашувсиз оддий фоизга қўллаш — у ерда сумма чизиқли ўсади ва икки баробар бўлиш муддати ҳисоблангандан сезиларли узоқроқ бўлади.
- Йиллик ставкани бутун муддат учун ставка билан аралаштириш — 72 қоидаси фақат йиллик ставка билан ишлайди.
- Жуда юқори ставкалар учун қоидадан кун аниқлигида натижа кутиш — бу ерда тахмин эмас, аниқ ҳисоб керак.
- Омонатнинг ҳақиқий ставкаси рекламадагидан шартлар ва комиссиялар туфайли фарқ қилиши мумкинлигини ҳисобга олмаслик.
Қисқа жавоблар
72 қоидаси нима?
Бу мураккаб фоизда сумма неча йилда икки баробар бўлишини тез тахмин қилиш усули: 72 ни йиллик ставкага (фоизда) бўлиш керак.
12% йиллик ставкада пул неча йилда икки баробар бўлади?
Тахминан олти йилда: 72 ÷ 12 = 6. Аниқ ҳисоб тахминан 6,1 йил беради — қоида бу ставка оралиғида ҳақиқатга яқин.
Суммани 5 йилда икки баробарлаш учун қандай ставка керак?
Тахминан 14,4% йиллик: 72 ÷ 5 = 14,4. Шунга тенг ёки ундан юқори ставкани излаш керак.
72 қоидаси кредитлар учун ишлайдими?
Ҳа, худди шу усулда кечикишда ва фоизга фоиз қўшилганда қарз неча йилда икки баробар бўлишини тахмин қилиш мумкин — рақам хавотирли чиқади.
72 қоидасини инфляцияга қўлласа бўладими?
Бўлади: у берилган нарх ўсиш суръатида пулнинг харид қуввати неча йилда икки баробар пасайишини кўрсатади — механизм омонат ўсишидаги билан бир хил.
Қисқача
- 72 қоидаси: икки баробар бўлиш муддати (йилда) ≈ 72, йиллик ставкага (фоизда) бўлинган.
- Тахминан 6–18% йиллик ставкаларда энг яхши ишлайди, жуда юқори ставкаларда аниқлик пасаяди.
- Тескари томонга ҳам ишлайди: 72 ни керакли муддатга бўлсангиз, талаб қилинадиган ставкани оласиз.
- Худди шу ҳисоб инфляцияга ҳам тегишли — фақат омонат ўсиши ўрнига пулнинг қадрсизланишини ҳисоблаймиз.
- Омонат ёки кредит бўйича аниқ қарор учун тахмин — фақат биринчи қадам, кейин калкулятор керак.
Пулни банкка олиб боришдан олдин, агар жамғарманинг бир қисми бошқа валютада бўлса, аввал валюта курсини текширинг, кейин НАРХТОПъда кредит ва омонат шартларини кўринг.
