Уч опа-сингил Мирзо Улуғбек туманидаги уч хонали квартирани мерос олди: бирига ярми, қолган иккитасига чорак-чорак улуш тегишли. Квартира битта, лекин хоналар ҳар хил: катта, кичикроқ ва аввал меҳмонхона сифатида ишлатилган ўтиш хонаси. Ким қаерда яшашини ҳужжатдаги улушдан алоҳида ҳал қилишга тўғри келди.
Квартира улушли бўлса, фойдаланиш тартиби қандай белгиланади — ким қайси хонада яшайди? Ҳужжатдаги улуш ва реал хона — икки хил нарса, уларни фойдаланиш тартиби ҳақидаги алоҳида келишув боғлайди, келиша олмасангиз эса Фуқаролик кодексининг 219-моддаси бу масалани судга топширади.
Бундай келишувни қандай тузиш, хоналар улушларга мос келмаса нима қилиш ва тартибни кейинроқ ўзгартириш мумкинми — шуларни кўриб чиқамиз.
Улуш хонадан нимаси билан фарқ қилади
Квартирадаги улуш — бу ҳуқуқдаги улуш, аниқ хонадаги михга боғлиқ нарса эмас. Ярим улуш «квартиранинг ўнг ярми» дегани эмас — бу мавҳум катталик, ҳаммуаллиф ким қаерда жисмонан яшаши ҳақида келишмагунча шундай бўлиб қолади.
Фойдаланиш тартиби — бу айнан улушни аниқ хонага боғлаш: ким катта, ким кичик хонада яшайди, умумий ошхона, йўлак ва ҳаммомдан қандай фойдаланилади. Улушга эгалик қилишнинг ўзи болалигингизда яшаган хонани эгаллаш ҳуқуқини бермайди — фақат ҳаммуаллиф шунга рози бўлса бошқа масала.
Фойдаланиш тартиби ҳақида қандай келишиш керак
Энг ишончли вариант — барча ҳаммуаллиф имзолаган ва нотариус тасдиқлаган ёзма келишув. Унда ким қайси хонадан фойдаланиши, умумий жойлар қандай бўлиниши ва коммунал харажатларнинг қайси қисмини ким тўлаши кўрсатилади — умумий мулкни сақлаш харажатлари ҳақида Фуқаролик кодексининг 221-моддаси алоҳида айтади: ҳар ким ўз улушига мос тўлайди, буни дарҳол шу келишувга ёзиб қўйиш керак.
Ҳаммуаллиф ўзаро келиша олмаса, фойдаланиш тартибини фуқаролик ишлари суди белгилайди — бу 219-моддада тўғридан-тўғри кўрсатилган. Суд улушлар ҳажмига, реал режалаштиришга, шаклланган тартибга (ким неча йилдан бери қайси хонада яшаётганига) ва ҳар бир ҳаммуаллифнинг эҳтиёжига қарайди.
Хоналар улушларга мос келмаса нима қилиш керак
Кўпинча хоналар майдони улуш ҳажмига аниқ мос келмайди — Мирзо Улуғбекдаги опа-сингиллардагидек. Бунда икки ечим бор: улушидан катта хона эгаллаган киши қолганларга пул билан тўлайди, ёки ҳаммуаллиф шаклланган тартибга кўниб, кичик фарқга чидашади.
Одатий ҳикоя: катта ўғил оиласи ва болалари билан ота-онасининг квартирасида яшайди, унга каттароқ хона керак, гарчи улуши энг катта бўлмаса ҳам. Улуши каттароқ, лекин кўпдан бери бошқа туманда ижарада яшаётган кенжа сингил эса кичик хонага ойлик тўлов эвазига рози бўлади — бундай ҳоллар судга қараганда кўпроқ шу тарзда ҳал бўлади. Фарқ катта бўлса, тўловни дарҳол эмас, бўлиб тўлашни режалаштирсангиз, уй-жой кредити калкуляторида ҳисоблаб кўриш мумкин.
Фойдаланиш тартибини кейинроқ ўзгартириш мумкинми
Ҳа, ҳолатлар ўзгарса: ҳаммуаллифлардан бири улушини янги одамга соца, бола туғилса, хона бўшаса. Аввалги келишувни умумий розилик билан қайта ёзиш ёки келиша олмасангиз, яна судга мурожаат қилиш мумкин. Янги улуш эгаси, айтганча, алоҳида эътироз билдирмаса, шаклланган фойдаланиш тартибига ҳисоблашиши шарт.
Қандай ҳисоблаш керак
Хоналардаги фарқ учун тўлов формуласи: тўлов = (эгалланган хона майдони − улушга тўғри келадиган майдон) × квадрат метр нархи.
Мисол: квартира 80 м², сингилнинг улуши — чорак, яъни унга «тегишли» 20 м². У эгаллаган хона — 24 м². Фарқ 4 м² × шартли метр нархи 12 000 000 сўм = 48 000 000 сўм — бир марталик компенсация ёки ойлик тўловга айлантириш учун мўлжал.
Рақамлар шартли, ўз уйингизга қараб ҳисобланг. Туманингиздаги метр нархини кўчмас мулк эълонлари саҳифасида солиштириш қулай, турли квартираларда метрларни қандай солиштириш кераклиги ҳақида эса квадрат метр нархи ҳақидаги мақолада ўқинг.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай | Мисол |
|---|---|---|
| Улушга тўғри келадиган майдон | квартира майдони × улуш | 80 м² × 1/4 = 20 м² |
| Эгалланган хона билан фарқ | факт минус тегишли майдон | 24 − 20 = 4 м² |
| Пул билан тўлов | фарқ × метр нархи | 4 × 12 млн = 48 млн сўм |
Ким ҳақ: низони таҳлил қиламиз
Таниш вазият: ота-она вафотидан кейин квартирада уч фарзанддан иккитаси яшаб қолади, учинчиси ўз улушидаги хонани сотишни, яъни жисмоний қисмни ажратиб сотишни таклиф қилади. Квартирада яшаётганлар: квартирани «алоҳида квартираларга» бўлиш техник жиҳатдан имконсиз, демак, хонани алоҳида мулк сифатида ажратиш ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас, деб туриб олади.
Фуқаролик кодексининг 223-моддаси ҳақиқатан ҳам улушни натура ҳолида бўлиш ва ажратишга йўл қўяди, лекин фақат техник жиҳатдан бажариш мумкин бўлса — алоҳида кириш, алоҳида коммуникациялар. Умумий йўлакли оддий квартирада бу деярли ҳеч қачон чиқмайди. Аммо худди шу модда бошқа чиқиш йўлини ҳам назарда тутади: улушни натура ҳолида ажратиб бўлмаса, мулкдорга унинг улуши қиймати пул билан тўланади. Шундай қилиб, учинчи ака бўш хонадан фойдаланиш ҳуқуқини ёки у ерда яшамоқчи бўлмаса, пул компенсациясини олади. Натижа квартирада бўш хона борми ва тарафлар компенсацияга тайёрми деган нарсага боғлиқ.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Ҳужжатдаги улуш автоматик равишда аниқ ўлчамдаги хонага ҳуқуқ беради, деб ҳисоблайдилар.
- Оғзаки келишадилар ва кейин ким нимага рози бўлганини исботлай олмайдилар.
- Яшовчилар таркиби ўзгарганда — бола туғилганда, кимдир кўчиб кетганда — фойдаланиш тартибини қайта кўриб чиқмайдилар.
- Фойдаланиш тартибини квартирани алоҳида мулк обектларига бўлиш билан аралаштириб юборадилар — бу бошқа-бошқа жараёнлар.
Қисқа жавоблар
Улушли мулкда ким қайси хонада яшашини қандай белгилаш мумкин?
Ҳаммуаллиф ким қайси хонадан фойдаланишини кўрсатган ёзма келишув имзолайди — келиша олмаса, тартибни Фуқаролик кодексининг 219-моддаси асосида фуқаролик ишлари суди белгилайди.
Хона майдони улушга аниқ мос келиши шартми?
Йўқ, амалда хоналар улушларга камдан-кам аниқ мос келади — фарққа ё келишув асосида чидашади, ё пул билан қопланади.
Улушни алоҳида квартирага ажратиш мумкинми?
223-моддага кўра — фақат квартирада алоҳида кириш ва коммуникация учун техник имконият бўлса. Ажратиб бўлмаса, қонун жисмоний бўлиниш ўрнига улуш қийматини пул билан тўлашни назарда тутади.
Ҳаммуаллифлардан бири улушини соца, фойдаланиш тартиби нима бўлади?
Янги эгаси, одатда, судда алоҳида қайта кўриб чиқишни талаб қилмаса, шаклланган тартибга риоя қилиши шарт.
Фойдаланиш тартиби ҳар хил бўлса, коммунал хизматларни ким тўлайди?
221-моддага кўра ҳар бир ҳаммуаллиф ўз улушига мос тўлайди — у қайси хонадан фойдаланишидан қатъий назар.
Қисқача
- Ҳуқуқдаги улуш ва сиз яшайдиган хона — икки хил нарса, уларни фойдаланиш тартиби ҳақидаги келишув боғлайди.
- Энг яхши вариант — ёзма, имкон бўлса нотариус тасдиқлаган ҳаммуаллиф келишуви.
- Келиша олмасангиз, фойдаланиш тартибини фуқаролик ишлари суди белгилайди (ФК 219-модда).
- Хоналар майдон бўйича улушларга камдан-кам аниқ мос келади — фарқни пул билан қоплаш мумкин.
- Ҳолатлар ёки улуш эгаси ўзгарса, фойдаланиш тартибини қайта кўриб чиқиш мумкин.
- Келишувни расмийлаштириш масалаларини хизматлар бўлимида муҳокама қилинг.
Мақола умумий тартибни тушунтиради. Сизнинг ҳолатингизда қарор ҳужжатларга боғлиқ — ҳаракат қилишдан олдин уларни нотариус ёки юристга кўрсатинг.
Банк маҳсулотлари ва шартларини NARXTOP кредитлар бўлимида солиштириш мумкин.
