Гулноранинг ўғли ўн тўрт ёшда, янги телефон сўради — "синфдошларнинг ҳаммасида шундай бор". У дарҳол рад қилиш ёки сотиб олиш ўрнига таклиф қилди: сумманинг ярмини ўзи топсин, қўшнига таъмирда ёрдам бериб ва дам олиш кунлари машина ювишда ишлаб. Икки ойдан кейин телефонни бирга сотиб олишди, ўғли эса биринчи марта нарсанинг неча соат меҳнатга тенглигини ўзи ҳисоблади.
Ўсмирни оила даромадига қандай жалб қилиш мумкин, уни ортиқча юкламасдан? Ёшига мос вазифалардан бошланг, улар учун тўланг — буларни оддий уй вазифалари билан аралаштирманг — ва катта ёшдагилар назорати остида уйдан ташқаридаги битта қўшимча ишни синаб кўришга рухсат беринг. Топган пулининг бир қисмини ўзи четга қўйсин, шунда пул шунчаки "чўнтак пули" бўлмай қолади.
Ўсмир қайси ёшдан оила даромадига ҳисса қўша олади
Ягона ёш йўқ — ўсмир ва банд бўлиш турига боғлиқ. 12–13 ёшдан оддий вазифалардан ташқари пулли топшириқлар билан бошлаш мантиқий: машина ювиш, кечқурун кичик укага қараш, қўшнининг бизнеси учун варақалар тарқатиш. 15–16 ёшдан ўсмир оиладан ташқарида ҳам қўшимча ишни синаб кўриши мумкин — ёшга мос жойда: қариндошнинг дўконида ёрдам, бир неча соатга курер, кичик синф ўқувчиларига репетиторлик. Уй учун кичик бир марталик буюртмаларни — майда таъмирдан тортиб тозалашгача — баъзи оилалар худди шу хизматлар бўлими орқали топади ва таклиф қилади, у ерда оддий вазифаларга уста излашади.
Ўсмир нима қила олади: ёрдам ва қўшимча иш — бир хил эмас
Оддий уй вазифалари — ўз хонасини йиғиштириш, ўзидан кейин идишни ювиш — пулланмайди, бу оиладаги ҳаётнинг бир қисми, иш эмас. Одатий чегарадан чиқадиган нарса учун тўлаш керак: оилавий ишга бир неча соатдан ортиқ ёрдам, акс ҳолда бегона одамга пул эвазига топшириладиган бир марталик вазифалар.
Тез-тез шундай бўлади: ота-оналар ҳар бир беш баҳо ёки чиқарилган ахлат учун болага пул тўлайди, кейин эса ўсмир бепул ҳеч нима қилмаётганидан ҳайрон бўлишади. Аниқ ажратинг: бу — оиладаги сенинг улушинг, бу эса — бошқа ҳар қандай одамга тўлангандек тўланадиган иш.
Уй ишларига тўлаш керакми: иккита ёндашув
Биринчи ёндашув: ҳафтасига белгиланган чўнтак пули, ишларга боғланмаган — ўсмир бюджетни режалаштиришни ўргансин. Иккинчиси: мажбурий минимумдан ташқари аниқ вазифалар учун тўлов. Кўп оилалар иккаласини қўшиб ишлатади: кичик база ва қўшимча вазифа олса кўпроқ топиш имконияти.
— Машинани ювмасам, пул бўлмайдими? — Асосий пул бўлади, лекин янги ўйин учун алоҳида топишинг керак, — ўсмир нима берилиши ва нимани устидан қўшимча топиш мумкинлиги орасидаги фарқни тушунадиган ишчи суҳбат.
Ўсмирга қанча тўлашни қандай ҳисоблаш
Формула оддий сўз билан: вазифа учун адолатли тўлов = худди шу ишнинг катталар бажарувчисидаги соатлик нархи, лекин пастга тузатиш билан, чунки ўсмир ўрганаяпти, профессионал ишламаяпти. "Кўз билан" эмас, вақт бўйича мўлжал олинг.
Мисол (рақамлар шартли, ўзингизникини қўйинг). Ўсмир шанба кунлари қўшнига велосипед таъмирида ёрдам беради, 3 соат. Катталар устаси бундай иш учун шартли 25 000 сўм соатига оларди, ўсмирга эса 15 000 сўм соатига тўлашга келишишди — у ҳали ўрганаётганини ҳисобга олиб. 3 соат учун — шанбада 45 000 сўм, тўртта шанбадан ойига 180 000 сўм.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол |
|---|---|---|
| Катталар ставкаси | мўлжал — бундай иш устада қанча туради | 25 000 сўм/соат |
| Ўсмир ставкаси | катталар ставкаси, ёш ва тажрибага тузатиб | 15 000 сўм/соат |
| Ойлик даромад | ставка × ҳафталик соат × ҳафталар сони | 15 000 × 3 × 4 = 180 000 сўм |
Топганининг бир қисмини четга қўйишга қандай ўргатиш
Олдиндан қоида ҳақида келишинг — масалан, топилганнинг учдан бири дарҳол мақсадга кетади, "кейинга" қолмайди. Ўсмирга мақсадни кўрса четга қўйиш осонроқ: мавҳум "келажак учун" эмас, аниқ нарсага жамғарса. Сумма ўсиб борса, ота-она номига шу мақсад учун алоҳида омонат очинг — шунда ўсмир пул ҳақиқатан ишлаётганини кўради, шкафда шунчаки ётмаётганини.
Таниш ҳолат: Чилонзордаги ўн беш ёшли йигит тоғасининг дўконидаги дам олиш кунлари қўшимча ишидан велосипед учун уч ой жамғарди. Ярим сумма етмай қолганда ота-онаси жимгина тўлдириб қўйишмади, яна бир ой ишлашни таклиф қилишди — ва ўз меҳнати билан сотиб олинган нарса кейин совға қилингандан анча эҳтиёт билан сақланди.
Олдиндан нималарни келишиб олиш керак
- ўсмир оиланинг умумий харажатларига жавобгар эмас — бу унинг зонаси эмас;
- қўшимча иш ўқишга халақит бермаслиги керак — баҳолар тушса, соатни камайтириш керак;
- ўсмирнинг пули — уники, лекин катта харидларни бирга муҳокама қилган маъқул;
- ўсмир ва ота-она орасидаги қарзни ҳам сўз билан қайд қилиш керак, оиладаги бошқа қарз каби — тамойил худди қарзни қисмлаб қайтариш, муносабатни бузмасдан мақоласидагидек.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Иш учун тўловни оддий уй вазифалари билан аралаштириб юбориш;
- Мунтазам эмас, кайфиятга қараб тўлаш — унда ўсмир меҳнат ва пул орасидаги боғлиқликни кўрмайди;
- Ҳар қандай қўшимча ишга танламасдан рухсат бериш, хавфли ёки ўқишга халақит берадиганига ҳам;
- Чўнтак пули сезиларли суммага етганда, у нимага сарфланаётганини муҳокама қилмаслик.
Агар оила умуман болалар билан катта мақсадга — масалан, ўқишга — жамғармоқчи бўлса, ёндашув катталарга ўқиш учун қандай жамғариш мумкин мақоласидагига ўхшайди: кичик доимий сумма камдан-кам катта тўловдан яхшироқ ишлайди.
Қисқа жавоблар
Ўсмир неча ёшдан оилада қўшимча ишлай олади?
12–13 ёшдан — оддий вазифалардан ташқари ёшига мос пулли топшириқлар билан, 15–16 ёшдан — катта ёшдагилар назорати остида уйдан ташқаридаги қўшимча иш билан.
Ўсмирга уй вазифалари учун тўлаш керакми?
Оддий вазифалар учун — ўзидан кейин йиғиштириш, майда ёрдам — тўламаслик керак, бу оиладаги ҳаётнинг бир қисми. Одатий минимумдан ташқари вазифалар учун тўланг.
Ўсмирга қўшимча иш учун қанча тўлаш керак?
Худди шу иш учун катталар ставкасига мўлжал олинг, лекин ёш ва тажрибага пастга тузатиб — шунда ўсмир меҳнат ва пул орасидаги адолатли боғлиқликни кўради.
Ўсмирни топганини четга қўйишга қандай ўргатиш мумкин?
Дарҳол мақсадга кетадиган улуш ҳақида келишинг ва уни ўсмир сотиб олмоқчи бўлган аниқ нарсага боғланг — мавҳум "келажак учун" мақсад ёмонроқ четга қўйилади.
Ўсмирнинг қўшимча иши ўқишга зарар келтириши мумкинми?
Мумкин, агар соат жуда кўп бўлса ёки график дарс вақти билан мос келса. Баҳолар тушиши биланоқ, муаммо жиддий бўлишини кутмасдан соатни камайтириш керак.
Қисқача
- Оддий уй вазифаларини пулли ишдан ажратинг;
- 12–13 ёшдан оддий вазифалар билан, уйдан ташқаридаги қўшимча иш билан 15–16 ёшга яқинроқ бошланг;
- Тўловни "кўз билан" эмас, катталар ставкасидан ёшга тузатиб ҳисобланг;
- Даромаднинг мақсадга дарҳол кетадиган улуши ҳақида келишинг;
- Қўшимча иш ўқишга халақит бермаётганини кузатинг;
- Ўсмирнинг катта харидларини, пул уники бўлса ҳам, бирга муҳокама қилинг.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
