Шерик билан бизнесни қандай бошлаш ва жанжаллашмаслик керак — бу саволни пул қўшишдан олдин бериш керак. Одамлар ёмон бўлгани учун жанжаллашмайди. Бошида ҳаммаси оғзаки тушунарли бўлгани, бир йилдан кейин эса ҳар ким келишувни ўзича эслагани учун жанжаллашади.
Шериклик бирида пул, бошқасида қўл ва мижозлар бўлганда қутқаради. Ва иккови битта ишни қилиб, қарорни ҳеч ким қабул қилмаганда ўша ишни ўлдиради. Бўлиб кўрамиз: улушлар, роллар, пул, чиқиш.
Улуш ва ҳар бирининг ҳиссаси қандай ҳисобланади
Энг кўп учрайдиган қарор — «тенг бўламиз, дўстмиз-ку». У биринчи тортишувгача яхши: овозлар тенг бўлинади, ҳал қиладиган нарса қолмайди, иш тўхтайди.
Ҳиссани ҳалол ва қисмларга бўлиб сананг: пул, мол-мулк, қўл меҳнати, мижозлар базаси, бино, етказиб берувчилар билан алоқа. Пулни баҳолаш осон, меҳнатни — қийинроқ, шунинг учун ҳар бирининг бир ойлик иши қанчага туришини олдиндан келишинг. Бири сумма қўйган, иккинчиси ҳар куни маошсиз ишлаётган бўлса, буни «кейин ҳисоблашамиз» эмас, пулда ҳисоблаш керак.
Нима ҳисса-ю нима қарз эканини алоҳида ҳал қилинг. Шерик «вақтинча» берган пул — ишнинг унга қарзи: сумма, муддат, қайтариш тартиби ёзилсин. Яқинлар ўртасидаги оғзаки пул келишувлари нега бузилиши дўст ва қариндошдан қарз олиш ҳақидаги мақолада ёзилган.
Ким нимага жавоб беради ва қарорни ким қабул қилади
Роллар улушдан муҳимроқ. Қоғозга барча участкаларни ёзинг: харид, савдо, пул ва ҳисоб, ходимлар, нуқта ва жиҳоз. Ҳар бирининг қаршисига битта фамилия, иккита эмас. Эгасиз участка қулайди, икки эгали участка тортишувга айланади.
Кейин — қарор бўсағаси. Қайси суммани ҳар бири ўзи сарфлашини, қайсинисини фақат икковлашиб ҳал қилишини келишинг: оддий ҳафталик харид — ўзи, янги нуқта, кредит ёки йирик мижозга чегирма — икковлашиб. Ва овозлар тенг бўлганда нима қилишни олдиндан ҳал қилинг: кимдир ўз участкаси бўйича ҳал қилувчи овозга эга бўлади, акс ҳолда иш қотиб қолади.
Пул: маош, фойда ва алоҳида ҳисоб
Биринчи қоида: маош ва фойда — ҳар хил нарса. Ишда ҳар куни турган одам улушидан қатъи назар маош олади. Фойда эса харажат саналиб, харидга пул ажратилгандан кейин улушга қараб бўлинади.
Иккинчиси: иш пули чўнтакда ётмайди. Алоҳида ҳисоб, алоҳида касса, «кассадан олдим, кейин қайтараман» дегани йўқ. Шахсий харажат иш харажати билан аралашса, фойдани ҳисоблаш имконсиз бўлади, шубҳа эса ўзи пайдо бўлади. Ҳисоб очаётганда Ўзбекистон банклари шартларини солиштиринг: ўтказма ва хизмат комиссиялари банкларда сезиларли фарқ қилади.
Учинчиси: пул чиқариш қоидасини келишинг — фойдани ойда ёки чоракда бир марта санаб, бир қисмини ишда қолдириб, қолганини ўша куни улушга қараб бўлиш. Ва даромад ва харажат ҳисобини икковингиз исталган пайт кўра оладиган қилиб юритинг. Шерикликлардаги жанжалнинг ярми ўғрилик ҳақида эмас, пул қаерга кетгани тушунарсизлиги ҳақида.
Бошида нимани ёзиб қўйиш керак
Муносабат яхши экан, гаплашиб, ёзиб қўйинг. Энг камида:
- улушлар ва ҳар бири айнан нима қўйгани — пул ва пулсиз;
- ким қайси участкага жавоб беради ва қайси қарорлар фақат икковлашиб қабул қилинади;
- ишлаётган шерикларнинг маоши ва фойдани чиқариш тартиби;
- ишга яна пул керак бўлса-ю, бирида у бўлмаса, нима қилинади;
- шерик ишдан қандай чиқади: огоҳлантириш муддати, улуш қандай баҳоланади, кимга сотиш мумкин;
- шерик вафот эца, меросхўрлар ишга қандай киради.
Расмийлаштиришни юристга беринг: таъсис ҳужжатлари шу келишувларни акс эттириши керак, акс ҳолда улар дафтардаги ёзувлигича қолади. Бир соатлик маслаҳат ҳар қандай низодан арзон.
| Ҳолат | Ёмон | Яхшироқ |
|---|---|---|
| Улушлар | «Тенг, кейин кўрамиз» | Ҳиссага қараб, ҳал қилувчи овоз аниқ |
| Иш | Иккови ҳаммасини қилади | Ҳар участканинг битта эгаси |
| Маош | «Фойдадан оламиз» | Маош алоҳида, фойда алоҳида |
| Пул | Умумий чўнтак | Алоҳида ҳисоб ва очиқ ҳисоб-китоб |
| Чиқиш | Муҳокама қилинмаган | Тартиб ва баҳо олдиндан ёзилган |
Шерик ишдан қандай чиқади
Чиқиш бошида муҳокама қилинади: кейин одам кўчиб кетади, режаси ўзгаради ёки чарчайди. Уч нарсани келишинг: неча ой олдин огоҳлантирилади, улуш қиймати қандай ҳисобланади ва қандай тартибда сотиб олинади.
Энг баҳсли жойи — баҳолаш. Ишлайдиган вариант: улуш охирги йил фойдаси, мол-мулк ва товар қолдиғидан қарзлар айрилиб ҳисобланади. Формулани жанжал пайтида эмас, олдиндан ёзиб қўйинг. Сотиб олишни бўлиб тўлашни ҳам назарда тутинг: бутун суммани бирдан чиқариш ишнинг қўлидан келмайди, қарз олишга тўғри келса, бизнес кредити тўлови қолган одамнинг елкасига тушади.
Яна бир банд — кетаётган одам нимани олиб кетади: мижозларни, номни, ижтимоий тармоқдаги саҳифани. Акс ҳолда собиқ шерик кўча нариги тарафида ўша ном билан очилади.
Оилавий шериклик: алоҳида ҳолат
Ака-ука, эр-хотин ёки қуда билан иш — одатий ва кўпинча мустаҳкам: ишонч бор. Лекин оиланинг заиф жойи бор — талаб қилиш ноқулай. Пул қаерга кетди деб сўраш ноқулай.
Шунинг учун оилавий ишда қоидалар кўпроқ керак. Ва яна бири: иш қаерда тугашини келишинг. Иш ҳақида тўйда дастурхон устида гаплашилса, харид устидаги тортишув оиланики бўлиб қолади. Иш масалалари — иш вақтида ва рақамлар билан.
Ёмон иттифоқнинг белгилари
- Шерик аниқ иш ёки пул ўрнига «алоқа» ва «масалани ҳал қиламиз»ни ваъда қилади.
- Келишувни ёзишдан бош тортади: «ўзимизникимиз-ку, қоғоз нимага».
- Ўз участкаси бўйича рақамларни кўрсатмайди ёки кечикиб кўрсатади.
- Ваъда қилганидан кам вақт сарфлайди, лекин тенг фойда кутади.
Тез-тез учрайдиган хатолар
- Улушни тенг бўлишади ва ҳал қилувчи овозни белгилашмайди — иш биринчи тортишувдаёқ тўхтайди.
- Меҳнатни ҳисса деб ҳисоблашмайди, қўли билан ишлаган одам бир йилдан кейин алдангандек ҳис қилади.
- Фақат пул учун шерик олишади, ҳолбуки қарз ёки инвестор керак эди: фарқи бизнес учун инвестор топиш ҳақидаги мақолада.
- Чиқишни муҳокама қилишмайди, кейин ёпилиш пайтида мол-мулкни бўлишади — тинч ҳал қилиш имкони йўқ пайт.
Қисқа жавоблар
Шерик билан бизнесни қандай бошлаш ва жанжаллашмаслик мумкин?
Пулдан олдин келишинг: ҳиссага қараб улуш, ҳар участкага битта эга, маош фойдадан алоҳида, очиқ ҳисоб ва ёзилган чиқиш тартиби. Буларни оғзаки эмас, ҳужжат билан расмийлаштиринг.
Бизнесни албатта тенг бўлиш керакми?
Йўқ, кўпинча бу энг ёмон вариант: улуш тенг бўлса, тортишувни ҳал қиладиган нарса қолмайди. Ҳар бирининг ҳиссасини — пул, меҳнат, мижоз, бино — сананг ва кимда ҳал қилувчи овоз борлигини белгиланг.
Фойдани шериклар ўртасида қандай бўлиш керак?
Аввал барча харажатни сананг ва харид учун захира ажратинг, кейин ишлаётган шерикларга маош тўланг, қолганини улушга қараб бўлинг. Буни эҳтиёжга қараб эмас, ой ёки чоракнинг бир хил кунида қилинг.
Шерик чиқмоқчи бўлса нима қилиш керак?
Бошида келишилган нарсани чиқаринг: огоҳлантириш муддати, баҳолаш формуласи, сотиб олиш тартиби. Ҳеч нарса ёзилмаган бўлса, мол-мулк ва қолдиқни мустақил баҳолашдан бошланг ва тўловни бўлиб беришни таклиф қилинг. Ишни икковлашиб тортадиган ҳолат қолмаса, бизнесни қачон ёпиш кераклиги ҳақидаги таҳлилни кўринг.
Қисқаси
- Улушни ҳиссага қараб сананг ва кимнинг овози ҳал қилувчи эканини белгиланг.
- Ҳар участканинг битта масъули бўлсин, йирик харажат — фақат икковлашиб.
- Иш учун маош ва улушга қараб фойда — бу ҳар хил пул.
- Алоҳида ҳисоб ва очиқ ҳисоб-китоб шубҳанинг ярмини олади.
- Чиқиш тартиби муносабат яхши пайтда ёзилади.
Суммалар ва тўловларни NARXTOP калкуляторида ҳисоблаб кўриш қулай.
