Айгул ҳаётида биринчи расмий иш ҳақини олди ва ҳайрон қолди: шартномада бир рақам бўлса, картага келгани бошқача, камроқ эди. Биринчи савол шу бўлди — фарқ қаерга кетди ва бу қонунийми. Фарқ — жисмоний шахслар даромад солиғи, яъни ДФОН: уни иш берувчи пул картага тушишидан олдин ушлаб қолади.
ДФОНни деярли ҳар ким тўлайди, кимда даромад бўлса: иш ҳақи, шартнома бўйича ҳонорар, квартира ижарасидан даромад, ютуқ, мулкни сотишдан тушган пул. Давлат ҳар бир топилган сўмдан бир қисмини олади, уни бухгалтерия ёки инсоннинг ўзи ҳисоблаб, ўтказади. Бу ерда — тамойил, аниқ рақамлар эмас: ставкалар ўзгариб туради, уларни солиқ идораси ёки бухгалтердан аниқлаш тўғрироқ.
ДФОН оддий сўз билан нима
ДФОН — жисмоний шахснинг даромадидан давлатга бериши шарт бўлган улуш. Даромад бўлса, одатда ундан солиқ ҳам бўлади — масала фақат ставкада ва уни ким ушлаб қолишида.
Ёлланма ходим учун ҳаммаси автоматик содир бўлади: компания бухгалтерияси ҳар ой солиқни ҳисоблаб, бюджетга ўтказади, сизга эса аллақачон чегирилган сумма келади. Расман тўловчи — ходим, лекин техник ишни иш берувчи ўз зиммасига олади.
ДФОНни ким ва қандай даромадлардан тўлайди
Тўловчи — Ўзбекистон ҳудудида даромад оладиган ҳар қандай инсон, баъзи ҳолларда эса чет элдан олинган даромад ҳам, агар инсон мамлакат солиқ резиденти ҳисобланса. Аниқ резидентлик мезонини солиқ идорасидан текшириш керак, у ўзгариши мумкин.
Солиқ остига тушадиган даромадлар: меҳнат шартномаси бўйича иш ҳақи ва мукофотлар, фуқаролик-ҳуқуқий шартнома бўйича ҳақ, квартира ёки машинани ижарага беришдан даромад, баъзи ҳолларда мулкни сотишдан даромад, ютуқлар. Ҳар бир турнинг ўз нуанси бор, лекин тамойил битта.
Таниш вазият: инсон репетиторлик қилиб пул топади, картага тушади ва бу норасмий экан деб, солиқ йўқ деб ўйлайди. Аслида даромад ҳар ҳолда бор, фақат ундан ҳали ҳеч ким солиқ ушламаган.
Солиқ суммаси қандай ҳисобланади
Схема бармоқда тушунтирилса шундай: солиққа тортиладиган даромадни ҳисоблаймиз, ҳисобланган суммадан солиққа тортилмайдиган қисм ва чегирмаларни айирамиз, қолган базани амалдаги ставкага кўпайтирамиз — бюджетга ўтказиш керак бўлган солиқ суммаси чиқади.
Солиқ = (даромад минус солиққа тортилмайдиган қисм ва чегирмалар) солиқ ставкасига кўпайтирилади.
Аниқ ставка ва чегирмаларни солиқ инспексияси ёки бухгалтерингиздан аниқлаш яхшироқ: улар вақти-вақти билан қайта кўриб чиқилади. Тамойил эса йиллар давомида ўзгармай қолади.
Шартли мисолда ҳисоблаймиз
Рақамлар шартли, мисол учун, ўзингизникини қўйинг. Шартли ходимнинг иш ҳақи ойига 8 000 000 сўм, чегирмалар жами — 1 000 000 сўм. Солиққа тортиладиган база: 8 000 000 минус 1 000 000 тенг 7 000 000 сўм. Бу база амалдаги ставкага кўпайтирилади ва иш берувчи томонидан ушлаб қолинади.
| Нимани ҳисоблаймиз | Қандай ҳисоблаймиз | Мисол (шартли) |
|---|---|---|
| Ҳисобланган даромад | Ойлик маош ва мукофотлар | 8 000 000 сўм |
| Чегирмалар ва солиққа тортилмайдиган қисм | Сизнинг ҳолатингиз бўйича солиқ идорасида аниқланади | 1 000 000 сўм |
| Солиққа тортиладиган база | Даромаддан чегирмаларни айириш | 7 000 000 сўм |
| Солиқ суммаси | Базани амалдаги ставкага кўпайтириш | ставкани солиқ идорасида аниқланг |
| Қўлга тегадиган даромад | Ҳисобланган даромаддан солиқни айириш | 8 000 000 сўмдан кам |
Шу ушланмани ҳисобга олиб бюджетни текшириш NARXTOP кредит ва омонат калкуляторида осонроқ.
Солиқ чегирмаси нима ва у нима учун керак
Чегирма — даромаднинг солиқ олинмайдиган қисми ёки ҳисобланган солиқни камайтирадиган сумма, давлат муҳим деб топган харажатлар учун берилади. Батафсил рўйхат ва тартиб — алоҳида мавзу, уни Ўзбекистонда жисмоний шахслар солиғи ҳақидаги мақолада кўриб чиқамиз. Асосийси: чегирма солиқни бутунлай бекор қилмайди, фақат базани камайтиради, автоматик қўлланилмайди — ариза керак бўлади. Бўшаган пулни омонатга қўйиш картада текин ётгандан яхшироқ.
ДФОНни ўзим, иш берувчи орқали эмас, тўлаш мумкинми
Ҳа, агар даромад иш берувчи орқали эмас олинган бўлса — масалан, квартирани ижарага беришдан. Бу ҳолда ҳисоблаш ва декларация топшириш мажбурияти инсоннинг ўзида бўлади. Азиз Чилонзорда квартира ижарага беради, биринчи йили солиқ ҳақида ўйламаган, кейин билиб олиб, ўшандан бери йилига бир марта декларация топширади. Агар ўз ишингиз бўлса, ЯТТ солиғининг ўз қоидалари бор — уларни Ўзбекистонда бизнес учун солиқлар мақоласида кўриб чиқамиз.
Ҳисоб-китоб варағида тушунарсиз рақамлар бўлса нима қилиш
- Бухгалтериядан ҳисобланган ва ушлаб қолинган суммалар бўйича батафсил ҳисоб-китоб варағини сўранг.
- Ҳисобланган суммани меҳнат шартномаси ва мукофотлар ҳақидаги буйруқлар билан солиштиринг.
- Бухгалтердан қандай чегирмалар қўлланганини ва қандай асосда эканини аниқланг.
Айтганча, банклар кредит аризасида кўпинча расмий даромад маълумотномасини сўрайди — ДФОН бўйича шаффоф бўлсангиз, тасдиқлаш осонроқ.
Тез-тез учрайдиган хатолар ва нотўғри тушунчалар
Биринчи хато — даромад норасмий бўлгани учун ундан солиқ тўламаса ҳам бўлади, деб ўйлаш. Мажбурият даромад олинган фактдан пайдо бўлади, ҳужжатлар расмийлаштирилганидан эмас.
Иккинчиси — даромад ва ушлаб қолинган солиқлар ҳақидаги ҳужжатларни сақламаслик. Бир неча йилдан кейин уларни тиклаш қийин бўлади, маълумотнома эса нафақат кредит учун, балки виза ёки ипотека учун ҳам керак бўлади.
Қисқа жавоблар
ДФОН нима
Бу жисмоний шахс ўз даромадларидан — иш ҳақи, ижара, мулкни сотишдан — тўлайдиган солиқ. Ёлланма ходимлар учун уни иш берувчи ушлаб қолиб, ўтказади.
Иш ҳақидан солиқни ким ҳисоблайди ва тўлайди
Ҳисоблаш ва ўтказиш билан солиқ агенти сифатида иш берувчи бухгалтерияси шуғулланади. Ходимга аллақачон чегирилган сумма келади.
Картага тушадиган қўшимча ишдан солиқ тўлаш керакми
Ҳа, мажбурият пулни олиш усулидан қатъи назар пайдо бўлади. Агар солиқни олдиндан ҳеч ким ушламаган бўлса, даромадни ўзингиз декларация қилишингиз керак.
ДФОНнинг аниқ ставкасини қаердан билиш мумкин
Амалдаги ставка ва имтиёзларни солиқ инспексияси ёки бухгалтердан аниқлаш керак: бу параметрлар ўзгариб туради.
Қисқача
- ДФОН деярли барча даромад турларидан, жумладан иш ҳақи, ижара ва мулкни сотишдан ушлаб қолинади.
- Иш ҳақидан солиқни иш берувчи ҳисоблайди ва тўлайди, ходим аллақачон чегирилган суммани олади.
- Меҳнат шартномасидан ташқари даромадлардан — масалан, ижарадан — солиқни ўзингиз декларация қилиб, тўлашингиз керак.
- Чегирмалар солиққа тортиладиган базани камайтиради, лекин автоматик қўлланилмайди ва ариза талаб қилади.
- Ҳисоб-китоб варақлари ва даромад маълумотномаларини сақланг — улар кредит, ипотека ёки низоли вазиятларда керак бўлади.
