Aygul hayotida birinchi rasmiy ish haqini oldi va hayron qoldi: shartnomada bir raqam bo'lsa, kartaga kelgani boshqacha, kamroq edi. Birinchi savol shu bo'ldi — farq qayerga ketdi va bu qonuniymi. Farq — jismoniy shaxslar daromad solig'i, ya'ni DFON: uni ish beruvchi pul kartaga tushishidan oldin ushlab qoladi.
DFONni deyarli har kim to'laydi, kimda daromad bo'lsa: ish haqi, shartnoma bo'yicha honorar, kvartira ijarasidan daromad, yutuq, mulkni sotishdan tushgan pul. Davlat har bir topilgan so'mdan bir qismini oladi, uni buxgalteriya yoki insonning o'zi hisoblab, o'tkazadi. Bu yerda — tamoyil, aniq raqamlar emas: stavkalar o'zgarib turadi, ularni soliq idorasi yoki buxgalterdan aniqlash to'g'riroq.
DFON oddiy so'z bilan nima
DFON — jismoniy shaxsning daromadidan davlatga berishi shart bo'lgan ulush. Daromad bo'lsa, odatda undan soliq ham bo'ladi — masala faqat stavkada va uni kim ushlab qolishida.
Yollanma xodim uchun hammasi avtomatik sodir bo'ladi: kompaniya buxgalteriyasi har oy soliqni hisoblab, byudjetga o'tkazadi, sizga esa allaqachon chegirilgan summa keladi. Rasman to'lovchi — xodim, lekin texnik ishni ish beruvchi o'z zimmasiga oladi.
DFONni kim va qanday daromadlardan to'laydi
To'lovchi — O'zbekiston hududida daromad oladigan har qanday inson, ba'zi hollarda esa chet eldan olingan daromad ham, agar inson mamlakat soliq rezidenti hisoblansa. Aniq rezidentlik mezonini soliq idorasidan tekshirish kerak, u o'zgarishi mumkin.
Soliq ostiga tushadigan daromadlar: mehnat shartnomasi bo'yicha ish haqi va mukofotlar, fuqarolik-huquqiy shartnoma bo'yicha haq, kvartira yoki mashinani ijaraga berishdan daromad, ba'zi hollarda mulkni sotishdan daromad, yutuqlar. Har bir turning o'z nuansi bor, lekin tamoyil bitta.
Tanish vaziyat: inson repetitorlik qilib pul topadi, kartaga tushadi va bu norasmiy ekan deb, soliq yo'q deb o'ylaydi. Aslida daromad har holda bor, faqat undan hali hech kim soliq ushlamagan.
Soliq summasi qanday hisoblanadi
Sxema barmoqda tushuntirilsa shunday: soliqqa tortiladigan daromadni hisoblaymiz, hisoblangan summadan soliqqa tortilmaydigan qism va chegirmalarni ayiramiz, qolgan bazani amaldagi stavkaga ko'paytiramiz — byudjetga o'tkazish kerak bo'lgan soliq summasi chiqadi.
Soliq = (daromad minus soliqqa tortilmaydigan qism va chegirmalar) soliq stavkasiga ko'paytiriladi.
Aniq stavka va chegirmalarni soliq inspeksiyasi yoki buxgalteringizdan aniqlash yaxshiroq: ular vaqti-vaqti bilan qayta ko'rib chiqiladi. Tamoyil esa yillar davomida o'zgarmay qoladi.
Shartli misolda hisoblaymiz
Raqamlar shartli, misol uchun, o'zingiznikini qo'ying. Shartli xodimning ish haqi oyiga 8 000 000 so'm, chegirmalar jami — 1 000 000 so'm. Soliqqa tortiladigan baza: 8 000 000 minus 1 000 000 teng 7 000 000 so'm. Bu baza amaldagi stavkaga ko'paytiriladi va ish beruvchi tomonidan ushlab qolinadi.
| Nimani hisoblaymiz | Qanday hisoblaymiz | Misol (shartli) |
|---|---|---|
| Hisoblangan daromad | Oylik maosh va mukofotlar | 8 000 000 so'm |
| Chegirmalar va soliqqa tortilmaydigan qism | Sizning holatingiz bo'yicha soliq idorasida aniqlanadi | 1 000 000 so'm |
| Soliqqa tortiladigan baza | Daromaddan chegirmalarni ayirish | 7 000 000 so'm |
| Soliq summasi | Bazani amaldagi stavkaga ko'paytirish | stavkani soliq idorasida aniqlang |
| Qo'lga tegadigan daromad | Hisoblangan daromaddan soliqni ayirish | 8 000 000 so'mdan kam |
Shu ushlanmani hisobga olib byudjetni tekshirish NARXTOP kredit va omonat kalkulyatorida osonroq.
Soliq chegirmasi nima va u nima uchun kerak
Chegirma — daromadning soliq olinmaydigan qismi yoki hisoblangan soliqni kamaytiradigan summa, davlat muhim deb topgan xarajatlar uchun beriladi. Batafsil ro'yxat va tartib — alohida mavzu, uni O'zbekistonda jismoniy shaxslar solig'i haqidagi maqolada ko'rib chiqamiz. Asosiysi: chegirma soliqni butunlay bekor qilmaydi, faqat bazani kamaytiradi, avtomatik qo'llanilmaydi — ariza kerak bo'ladi. Bo'shagan pulni omonatga qo'yish kartada tekin yotgandan yaxshiroq.
DFONni o'zim, ish beruvchi orqali emas, to'lash mumkinmi
Ha, agar daromad ish beruvchi orqali emas olingan bo'lsa — masalan, kvartirani ijaraga berishdan. Bu holda hisoblash va deklaratsiya topshirish majburiyati insonning o'zida bo'ladi. Aziz Chilonzorda kvartira ijaraga beradi, birinchi yili soliq haqida o'ylamagan, keyin bilib olib, o'shandan beri yiliga bir marta deklaratsiya topshiradi. Agar o'z ishingiz bo'lsa, YaTT solig'ining o'z qoidalari bor — ularni O'zbekistonda biznes uchun soliqlar maqolasida ko'rib chiqamiz.
Hisob-kitob varag'ida tushunarsiz raqamlar bo'lsa nima qilish
- Buxgalteriyadan hisoblangan va ushlab qolingan summalar bo'yicha batafsil hisob-kitob varag'ini so'rang.
- Hisoblangan summani mehnat shartnomasi va mukofotlar haqidagi buyruqlar bilan solishtiring.
- Buxgalterdan qanday chegirmalar qo'llanganini va qanday asosda ekanini aniqlang.
Aytgancha, banklar kredit arizasida ko'pincha rasmiy daromad ma'lumotnomasini so'raydi — DFON bo'yicha shaffof bo'lsangiz, tasdiqlash osonroq.
Tez-tez uchraydigan xatolar va noto'g'ri tushunchalar
Birinchi xato — daromad norasmiy bo'lgani uchun undan soliq to'lamasa ham bo'ladi, deb o'ylash. Majburiyat daromad olingan faktdan paydo bo'ladi, hujjatlar rasmiylashtirilganidan emas.
Ikkinchisi — daromad va ushlab qolingan soliqlar haqidagi hujjatlarni saqlamaslik. Bir necha yildan keyin ularni tiklash qiyin bo'ladi, ma'lumotnoma esa nafaqat kredit uchun, balki viza yoki ipoteka uchun ham kerak bo'ladi.
Qisqa javoblar
DFON nima
Bu jismoniy shaxs o'z daromadlaridan — ish haqi, ijara, mulkni sotishdan — to'laydigan soliq. Yollanma xodimlar uchun uni ish beruvchi ushlab qolib, o'tkazadi.
Ish haqidan soliqni kim hisoblaydi va to'laydi
Hisoblash va o'tkazish bilan soliq agenti sifatida ish beruvchi buxgalteriyasi shug'ullanadi. Xodimga allaqachon chegirilgan summa keladi.
Kartaga tushadigan qo'shimcha ishdan soliq to'lash kerakmi
Ha, majburiyat pulni olish usulidan qat'i nazar paydo bo'ladi. Agar soliqni oldindan hech kim ushlamagan bo'lsa, daromadni o'zingiz deklaratsiya qilishingiz kerak.
DFONning aniq stavkasini qayerdan bilish mumkin
Amaldagi stavka va imtiyozlarni soliq inspeksiyasi yoki buxgalterdan aniqlash kerak: bu parametrlar o'zgarib turadi.
Qisqacha
- DFON deyarli barcha daromad turlaridan, jumladan ish haqi, ijara va mulkni sotishdan ushlab qolinadi.
- Ish haqidan soliqni ish beruvchi hisoblaydi va to'laydi, xodim allaqachon chegirilgan summani oladi.
- Mehnat shartnomasidan tashqari daromadlardan — masalan, ijaradan — soliqni o'zingiz deklaratsiya qilib, to'lashingiz kerak.
- Chegirmalar soliqqa tortiladigan bazani kamaytiradi, lekin avtomatik qo'llanilmaydi va ariza talab qiladi.
- Hisob-kitob varaqlari va daromad ma'lumotnomalarini saqlang — ular kredit, ipoteka yoki nizoli vaziyatlarda kerak bo'ladi.
