Азиз икки банкдаги омонатни солиштирди: иккаласида ҳам ставка бир хил, 20% йиллик, сумма ҳам бир хил. Бир банкда фоизлар ҳар ой капиталлашади, бошқасида эса йил охирида бир марталик сумма қилиб тўланади. Менежер «фарқ деярли йўқ» деб ишонтирди. Қоғозда эса фарқ чиқди — ўн миллион омонатга бир йилда деярли икки юз минг сўм.
— Ставка бир хил-ку, фарқ қаердан? — Фоизлар қанчалик тез-тез омонат танасига қўшилиб, ўзи ўса бошлашида, — деб тушунтиришди Азизга бошқа филиалда.
Бу — капиталлашув ва муддат охирида оддий фоиз тўлаш ўртасидаги фарқ: шартномада сезилмайдиган битта қатор, якуний натижани сезиларли ўзгартиради.
Фоиз капиталлашуви оддий сўзлар билан нима?
Капиталлашув — бу ҳисобланган фоизлар омонат суммасига қўшилиб, кейинги фоизлар ҳисобида ўзи ҳам иштирок этиши. Капиталлашувсиз фоизлар шунчаки алоҳида тўпланиб, муддат охирида тўлиқ тўланади, ҳисоб базасини оширмайди.
Шундан «охирида тўлаш» ва «капиталлашув» ўртасидаги фарқ келиб чиқади — иккинчисида таниш мураккаб фоиз эффекти ишлайди, фақат битта йил ичида.
Фарқни мисолда қандай ҳисоблаш керак?
Омонат 10 000 000 сўм, ставка шартли 20% йиллик, муддат бир йил. Капиталлашувсиз: 10 000 000 × 0,20 = 2 000 000 фоиз, якун айнан 12 000 000.
Ойма-ой капиталлашув билан: ойлик ставка тахминан 20% ÷ 12 ≈ 1,67%. Ҳар ой фоиз суммага қўшилади, кейинги ойда эса аллақачон ошган базадан ҳисобланади. Йил давомида сумма тахминан 12 194 000 сўмгача ўсади.
| Омонат варианти | Қандай ҳисобланади | Йил якуни (рақамлар шартли) |
|---|---|---|
| Капиталлашувсиз | сумма × (1 + ставка) | 12 000 000 |
| Ойма-ой капиталлашув | сумма × (1 + ставка ÷ 12) ўн иккинчи даражада | ≈12 194 000 |
| Йил учун фарқ | иккинчиси биринчисидан | ≈194 000 |
Бир хил эълон қилинган ставкада ойма-ой капиталлашув самарали даромадни тахминан 1,7–2 фоиз пунктига оширади. Ўз рақамларингизда кўриш учун НАРХТОПъда турли капиталлашув шартларига эга омонатларни солиштиринг.
Нега фарқ муддат билан бирга ўсади?
Уч ойлик омонатда капиталлашув деярли ҳеч нарсани ўзгартирмайди — ҳисоблаш даврлари жуда кам ўтади. Уч йиллик омонатда эса фарқ аллақачон сезиларли: биринчи йилда бир-икки фоизлик майда нарсадек туюлган нарса, бир неча йилда кредит ойлик тўлови билан таққосланадиган қўшимча суммага айланади.
Таниш воқеа: Дилоромнинг холаси капиталлашувсиз омонатда катта суммани беш йил ушлаб турди, чунки «биринчи банкда шундай маслаҳат беришган». Ниҳоят шартларни солиштирганда, шу йилларда ошхонани таъмирлашга етадиган суммани кам олганини билди.
Шартномада нимани текшириш керак?
- Омонат шартларида «капиталлашув» сўзини топинг ва даврийлигини аниқлаштиринг — ойига бир марта, чоракда бир марта ёки умуман йўқлигини.
- Фақат номинал ставкани эмас, банк кўрсатган «самарали даромадни» ҳам солиштиринг — у капиталлашувни аллақачон ҳисобга олади.
- Агар бу шахсан сиз учун муҳим бўлса, капиталлашувни йўқотмасдан фоизни ечиб олиш мумкинлигини текширинг.
- Фақат бир йил учун эмас, ўз муддатингиз учун якуний суммани калкуляторда ҳисобланг — қисқа муддатда фарқ кўрсаткич бўла олмайди.
Қайси банкларга умуман ишониш кераклигига шубҳа қилсангиз, NARXTOP банклар саҳифасидаги умумий рўйхатдан бошланг — у ерда турли банклар таклифлари ёнма-ён кўринади.
Кўп учрайдиган хатолар
- Омонатларни фақат ставка рақами бўйича солиштириш, капиталлашувни сўрамасдан — бир хил ставкада якун турлича бўлиши мумкин.
- Капиталлашувли омонатда «қулайлик учун» ҳар ой фоизни ечиб олиш — шу билан уни ўзингиз капиталлашувсиз омонатга айлантирасиз.
- Самарали даромаддаги бир-икки фоиз пунктлик фарқни узоқ муддатда аҳамияциз деб ҳисоблаш — бир неча йилда у сезиларли суммага тўпланади.
- Омонатни узайтиришда қайта ҳисобламаслик — банкларда капиталлашув шартлари вақти-вақти билан ўзгаради.
Қисқа жавоблар
Нима фойдали — ойма-ой капиталлашув ёки муддат охиридаги фоиз?
Бир хил номинал ставкада капиталлашув деярли ҳар доим фойдалироқ, чунки фоизлар омонат муддати ичида ўзи ҳам фоиз келтира бошлайди.
Капиталлашув даромадни қанча оширади?
Одатда йиллик ставка тахминан 20% ва ойлик капиталлашувда самарали даромадга 1–2 фоиз пункти қўшилади — тез-тез ҳисобланганда фарқ ўсади.
Қисқа муддатли омонатда капиталлашувнинг маъноси борми?
Ярим йилгача бўлган омонатда фарқ одатда кичик. Эффект бир йилдан бошлаб ва айниқса узоқ муддатли омонатларда сезиларли намоён бўлади.
Фоизнинг бир қисмини ечиб, капиталлашувни йўқотиш мумкинми?
Ҳа, кўпчилик шартномаларда муддатидан олдин фоиз ечиш шу давр учун капиталлашувдан маҳрум қилади — буни олдиндан аниқлаштиринг.
Турли капиталлашувли икки омонатни қандай солиштириш керак?
Фақат эълон қилинган ставкага эмас, самарали йиллик даромадга қаранг ёки бир хил муддат учун якуний суммани калкуляторда ҳисобланг.
Қисқача
- Капиталлашув — фоизлар омонат суммасига қўшилиб, ўзи ҳам фоиз келтира бошлаши.
- Бир хил ставкада капиталлашув одатда муддат охирида бир марталик фоиз тўлашдан кўпроқ беради.
- Фарқ омонат муддати ва ҳисоблаш частотаси билан бирга ўсади — қисқа муддатда деярли сезилмайди.
- Муддатидан олдин фоиз ечиш омонатни капиталлашувдан маҳрум қилиши мумкин — ҳисоб очишдан олдин шартларни ўқинг.
- Омонатларни рекламадаги ставка рақами бўйича эмас, самарали даромад бўйича солиштиринг.
Ҳисоб очишдан олдин якуний суммани калкуляторда тахмин қилинг ва узоқ муддатли жамғармалар қандай ҳисобланишини катта мақсад учун сумма ва муддат ҳисоби мақоласида ҳам ўқинг.
