Aziz ikki bankdagi omonatni solishtirdi: ikkalasida ham stavka bir xil, 20% yillik, summa ham bir xil. Bir bankda foizlar har oy kapitallashadi, boshqasida esa yil oxirida bir martalik summa qilib to‘lanadi. Menejer «farq deyarli yo‘q» deb ishontirdi. Qog‘ozda esa farq chiqdi — o‘n million omonatga bir yilda deyarli ikki yuz ming so‘m.
— Stavka bir xil-ku, farq qayerdan? — Foizlar qanchalik tez-tez omonat tanasiga qo‘shilib, o‘zi o‘sa boshlashida, — deb tushuntirishdi Azizga boshqa filialda.
Bu — kapitallashuv va muddat oxirida oddiy foiz to‘lash o‘rtasidagi farq: shartnomada sezilmaydigan bitta qator, yakuniy natijani sezilarli o‘zgartiradi.
Foiz kapitallashuvi oddiy so‘zlar bilan nima?
Kapitallashuv — bu hisoblangan foizlar omonat summasiga qo‘shilib, keyingi foizlar hisobida o‘zi ham ishtirok etishi. Kapitallashuvsiz foizlar shunchaki alohida to‘planib, muddat oxirida to‘liq to‘lanadi, hisob bazasini oshirmaydi.
Shundan «oxirida to‘lash» va «kapitallashuv» o‘rtasidagi farq kelib chiqadi — ikkinchisida tanish murakkab foiz effekti ishlaydi, faqat bitta yil ichida.
Farqni misolda qanday hisoblash kerak?
Omonat 10 000 000 so‘m, stavka shartli 20% yillik, muddat bir yil. Kapitallashuvsiz: 10 000 000 × 0,20 = 2 000 000 foiz, yakun aynan 12 000 000.
Oyma-oy kapitallashuv bilan: oylik stavka taxminan 20% ÷ 12 ≈ 1,67%. Har oy foiz summaga qo‘shiladi, keyingi oyda esa allaqachon oshgan bazadan hisoblanadi. Yil davomida summa taxminan 12 194 000 so‘mgacha o‘sadi.
| Omonat varianti | Qanday hisoblanadi | Yil yakuni (raqamlar shartli) |
|---|---|---|
| Kapitallashuvsiz | summa × (1 + stavka) | 12 000 000 |
| Oyma-oy kapitallashuv | summa × (1 + stavka ÷ 12) o‘n ikkinchi darajada | ≈12 194 000 |
| Yil uchun farq | ikkinchisi birinchisidan | ≈194 000 |
Bir xil e’lon qilingan stavkada oyma-oy kapitallashuv samarali daromadni taxminan 1,7–2 foiz punktiga oshiradi. O‘z raqamlaringizda ko‘rish uchun NARXTOP’da turli kapitallashuv shartlariga ega omonatlarni solishtiring.
Nega farq muddat bilan birga o‘sadi?
Uch oylik omonatda kapitallashuv deyarli hech narsani o‘zgartirmaydi — hisoblash davrlari juda kam o‘tadi. Uch yillik omonatda esa farq allaqachon sezilarli: birinchi yilda bir-ikki foizlik mayda narsadek tuyulgan narsa, bir necha yilda kredit oylik to‘lovi bilan taqqoslanadigan qo‘shimcha summaga aylanadi.
Tanish voqea: Diloromning xolasi kapitallashuvsiz omonatda katta summani besh yil ushlab turdi, chunki «birinchi bankda shunday maslahat berishgan». Nihoyat shartlarni solishtirganda, shu yillarda oshxonani ta’mirlashga yetadigan summani kam olganini bildi.
Shartnomada nimani tekshirish kerak?
- Omonat shartlarida «kapitallashuv» so‘zini toping va davriyligini aniqlashtiring — oyiga bir marta, chorakda bir marta yoki umuman yo‘qligini.
- Faqat nominal stavkani emas, bank ko‘rsatgan «samarali daromadni» ham solishtiring — u kapitallashuvni allaqachon hisobga oladi.
- Agar bu shaxsan siz uchun muhim bo‘lsa, kapitallashuvni yo‘qotmasdan foizni yechib olish mumkinligini tekshiring.
- Faqat bir yil uchun emas, o‘z muddatingiz uchun yakuniy summani kalkulyatorda hisoblang — qisqa muddatda farq ko‘rsatkich bo‘la olmaydi.
Qaysi banklarga umuman ishonish kerakligiga shubha qilsangiz, NARXTOP banklar sahifasidagi umumiy ro‘yxatdan boshlang — u yerda turli banklar takliflari yonma-yon ko‘rinadi.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Omonatlarni faqat stavka raqami bo‘yicha solishtirish, kapitallashuvni so‘ramasdan — bir xil stavkada yakun turlicha bo‘lishi mumkin.
- Kapitallashuvli omonatda «qulaylik uchun» har oy foizni yechib olish — shu bilan uni o‘zingiz kapitallashuvsiz omonatga aylantirasiz.
- Samarali daromaddagi bir-ikki foiz punktlik farqni uzoq muddatda ahamiyatsiz deb hisoblash — bir necha yilda u sezilarli summaga to‘planadi.
- Omonatni uzaytirishda qayta hisoblamaslik — banklarda kapitallashuv shartlari vaqti-vaqti bilan o‘zgaradi.
Qisqa javoblar
Nima foydali — oyma-oy kapitallashuv yoki muddat oxiridagi foiz?
Bir xil nominal stavkada kapitallashuv deyarli har doim foydaliroq, chunki foizlar omonat muddati ichida o‘zi ham foiz keltira boshlaydi.
Kapitallashuv daromadni qancha oshiradi?
Odatda yillik stavka taxminan 20% va oylik kapitallashuvda samarali daromadga 1–2 foiz punkti qo‘shiladi — tez-tez hisoblanganda farq o‘sadi.
Qisqa muddatli omonatda kapitallashuvning ma’nosi bormi?
Yarim yilgacha bo‘lgan omonatda farq odatda kichik. Effekt bir yildan boshlab va ayniqsa uzoq muddatli omonatlarda sezilarli namoyon bo‘ladi.
Foizning bir qismini yechib, kapitallashuvni yo‘qotish mumkinmi?
Ha, ko‘pchilik shartnomalarda muddatidan oldin foiz yechish shu davr uchun kapitallashuvdan mahrum qiladi — buni oldindan aniqlashtiring.
Turli kapitallashuvli ikki omonatni qanday solishtirish kerak?
Faqat e’lon qilingan stavkaga emas, samarali yillik daromadga qarang yoki bir xil muddat uchun yakuniy summani kalkulyatorda hisoblang.
Qisqacha
- Kapitallashuv — foizlar omonat summasiga qo‘shilib, o‘zi ham foiz keltira boshlashi.
- Bir xil stavkada kapitallashuv odatda muddat oxirida bir martalik foiz to‘lashdan ko‘proq beradi.
- Farq omonat muddati va hisoblash chastotasi bilan birga o‘sadi — qisqa muddatda deyarli sezilmaydi.
- Muddatidan oldin foiz yechish omonatni kapitallashuvdan mahrum qilishi mumkin — hisob ochishdan oldin shartlarni o‘qing.
- Omonatlarni reklamadagi stavka raqami bo‘yicha emas, samarali daromad bo‘yicha solishtiring.
Hisob ochishdan oldin yakuniy summani kalkulyatorda taxmin qiling va uzoq muddatli jamg‘armalar qanday hisoblanishini katta maqsad uchun summa va muddat hisobi maqolasida ham o‘qing.
